мәвлан тәңриқут
(2026-3-16)
бу язмида америка вә исраилийәниң иранға қаратқан һуҗуминиң мәйли узун давамлашсун яки қисқа муддәт ичидә ахирлашсун, хитайға “һеч иш қилмай туруп һәммини қилиш” (无为而无不为) муһити яритип беридиғанлиқи тәһлил қилиниду.
“һеч иш қилмай туруп һәммини қилиш” хитай сиясәт пәлсәпилириниң бири болған тәриқәтчилик яки лавзичилиқ (道家) ниң әң муһим һалқиси болуп, һөкүмдар шәйиләрниң тәбиий қанунийитини игилигән һалда униңға мас келидиған сиясәт йүргүзүш арқилиқ дөләтни идарә қилишни көрситиду. буниң үчүн һөкүмдар җимҗит һәрикәт қилиду, көрүнмәйду, биваситә тоқунуштин йирақ туриду вә “юмшақ” (柔) болиду. ғәлибә қилиш үчүн қаттиқ тоқунушқа киришниң орниға, ғәлибигә башлайдиған сиясий вә иҗтимаий муһитни бәрпа қилиду. мана бу муһит бәрпа қилинғанда һөкүмдарниң бир иш қилишиниң һаҗити қалмайду. ишлар өзликидин йолиға чүшиду, йәни һөкүмдар пиланлиған нуқтиға келиду.
мәсилән, әң аддийси, һәр қандақ һакимийәт барлиққа келиду, күчийиду вә ахирида йоқ болиду, бу бир қанунийәт. әң катта ғәлибә сүнзи ейтқандәк, урушқа кирмәй туруп қилинған ғәлибидур. буни әң аз зиян билән қилинған ғәлибә дәп қарашқиму болиду. бу нуқтидин қариғанда, күчлүк рәқибкә бойсунған болуп көрүнүш, аҗиз вақтида һуҗум қилиш яки бир амаллар билән һалакитини тезлитиш вәяки һеч иш қилмай һалак болушини күтүш йәнила ғәлибигә елип бариду. мәсилән, тарихтики хитай сулалилири билән шималдики һон, түрк, уйғур, қитан, моңғул қатарлиқ яйлақ милләтлири оттурисидики мунасивәтләрдә мушуниңға охшаш җәрянни баштин кәчүргәнликигә аит көп мисаллар бар. бу яйлақ милләтлири җәңгә маһир болуп, хитай йүзму-йүз җәң мәйданида көпинчә вақитта мәғлуп болиду. әмма яйлақ милләтлириниң аҗизлиқи болса һакимийәтләрниң өмри қисқа, асан ички бөлүнүш келип чиқиду, бир-бири билән тола уруш қилиду. шундақла яшиған җуғрапийәси бир қәдәр начар болуп, тәбиий апәт көп йүз бериду. мана бу шималдики һакимийәтләрниң қурулмисидики “тәбиий қанунийәт”. хитай буниң үчүн: 1) бу милләтләрни күшкүртүп бир-бири билән уруш қилдуриду, яки бир-бири билән уруш қилишини күтиду; 2) ички бөлүнүшини кәлтүрүп чиқириш үчүн бир қатар һийлә-нәйрәңлирини ишқа салиду; 3) тәбиий апәт йүз берип аҗизлап кәткәндә һуҗум қилиду; 4) яки һеч иш қилмай бу яйлақ һакимийәтлириниң өзликидин һалак болушини күтиду. чүнки хитай һакимийәтлири адәттә узун өмүр сүриду вә яйлақ һакимийәтлиригә баш игип чидап турса болиду. мана бу тәбиий қанунийәтни игиләп униңға көрә һәрикәт қилиш болуп һесаблиниду. буниңда рәқиб билән биваситә уруш қилмисиму яки урушни чәклик даиридә қилипму ғәлибә қилғили болиду. хитай тарихиға қарайдиған болсақ, бу хил тактикиларниң шималдики милләтләргә қаритилған асасий тактика икәнликини байқаймиз.
күнимиздә хитай-америка дуняви һөкүмранлиқ талишиватқан икки чоң күч. америкиниң 2000-йиллардин бери йәр шари миқясида уруш қилиши билән хитайниң (қисқа мәзгиллик вийетнам урушини һесабқа алмиғанда) һечқандақ урушқа кирмәстин тинч шәкилдә тәрәққий қилиши хитай-америка күч тәңпуңлуқида зор өзгириш һасил қилмақта. болупму афғанистан, ирақ вә сүрийә урушида күчи хориған америкиниң әмди иранда йеңи бир урушқа кириши, хитай үчүн америкиниң күчини өзигә келиштин бурунла хоритиветидиған хәлқаралиқ муһит яратмақта. бу хитай үчүн “һеч иш қилмай туруп һәммини қилидиған” шараит яратмақта. бу язмида “иран уруши давам қилса” дегән илмий һөкүм (hypothesis) билән, бу урушниң хитай үчүн қандақ пайдилиқ шараит яритидиғанлиқи тәһлил қилиниду.
баштики язмимизда хитайниң хәлқаралиқ истратегийәлик шериклик мунасивити рамкисидин қариғанда, иранниң бәк муһим иттипақдаш әмәсликини тилға алған идуқ. йәни иран омумий җәһәттин тепилмас шерик әмәс, әмма бу “бәк муһим әмәс”лик хитай үчүн әһмийити йоқ икәнликидин дерәк бәрмәйду. иран хитай үчүн америка билән болған гео-политикилиқ вә дуняви лидерлиқ риқабитидики муһим иттипақдешидур. мана бу җәһәттин көп қиммити бар вә қолланғили болидиған бир дөләттур. хитай иранға, болупму һазир давам қиливатқан иран урушиға мана бу нуқтини чиқиш қилип ярдәм қилиду.
бу йәрдики ярдәм һәргизму башқиларниң чүшинишидики нато, явропа иттипақи яки “бәш көз” (Five Eyes) дөләтлиригә охшаш, бир дөләт һуҗумға учриса башқилар ярдәм беридиған бир иттипақ ярдими әмәс. һәтта хитай билән русийәниң мунасивитиму шундақ. мәсилән, хитайниң иран хәвпсизликигә көрситидиған қоллишиниң чәкликлики 2025-йили июнда ашкариланған иди. америка иранниң ядро базилириға зәрбә бәргәндин кейин, бейҗиңниң инкаси пәқәт сөз йүзидила қалған иди. хитайниң б д т да турушлуқ баш әлчиси фу соң бу һуҗумни б д т низамнамисигә хилаплиқ қилиш дәп әйиблиди; ташқи ишлар министири ваң йи болса иран ташқи ишлар министири билән телефонлашқанда, хитайниң “оттура шәрқниң тинчлиқини бәрпа қилғучи вә муқимлиқини илгири сүргүчи” болушқа қизиқидиғанлиқини ейтти, әмма очуқ һәрбий ярдәм бәрмиди. чүнки диктатур һакимийәтләр оттурисида ортақ бир қарарға келиш қийин, шундақла бу дөләтләрниң һәрбий вә иқтисадий күчи демократик дөләтләрдин төвән болуп, уларниң әмбаргосиға учраштин қорқиду. шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати билән BRICS дөләтләр иттипақини буниңға мисал кәлтүрүшкә болиду. буларниң һәмкарлиқи пәқәт иқтисадий сәвийәдила тохтап қалмақта. бу дөләтләр оттурисида америка вә униң иттипақдашлири оттурисидикидәк һәқиқий ишәнч яки ортақ қиммәт қариши йоқ, пәқәт “ортақ дүшмән”ла бар. мәвҗут хәлқара системиға болған наразилиқ үстигә қурулған бундақ гуруһлар сиртқи бесим ашқанда яки мәнпәәт зияндин кичик болғанда өзиниң йолиға меңип кетиду.
иранниң хитайға болған муһимлиқи вә хитайниң иранға ашкара һалда һәрбий ярдәм бәрмәйватқанлиқи нуқтисидин чиқиш қилип, трампниң биринчи нөвәтлик һөкүмитидә дөләт хәвпсизлики мәслиһәтчисиниң муавин ярдәмчиси болған мәт поттингер (Matt Pottinger) иран урушини хитайниң ғәрбни вә америкини аҗизлитиш истратегийәсигә зәрбә бериш дәп қарайду. униң қаришичә, бейҗиң америкиниң тәсир күчигә җәң елан қилидиған, вашингтон вә униң демократик иттипақдашлириниң диққитини һәм байлиқини хоритидиған, шундақла америкиниң абройини йәр шари миқясида төвәнлитидиған диктатур вакаләтчи дөләтләрниң асаслиқ қоллиғучисидур. бу дөләтләрниң арисида болупму русийә, иран вә шималий корейә қатарлиқ дөләтләр бир “қалаймиқанчилиқ оқи” (Axis of Chaos) ни шәкилләндүргән болуп, хитай бу оқ мәркизиниң мәркизидә туриду. бу “қалаймиқанчилиқ оқи” ға бурунқи сүрийә һөкүмити вә венесуеламу кирәтти.
хитай бу дөләтләр билән һәр хил шәкилдики мунасивәткә игә болуп, төвәндики җәдвәлдә көрситилгәндәк бу “оқ” дөләтлири арисида хитай русийә билән чәксиз истратегийәлик һәмкарлиқ мунасивитигә игә, әмма рәсмий һәрбий мудапиә келишими йоқ. иран билән истратегийәлик иқтисадий вә енергийә һәмкарлиқ мунасивити бар болуп, һәрбий һәмкарлиқ тиҗарәт рамкисида, йәни икки тәрәп халиса хитай қораллирини иранға сетип бериду. венесуела биләнму асасән охшаш шериклик мунасивити бар. пәқәт шималий корейә билән һәрбий мудапиә әһдинамиси (Defense Pact) болуп, бу 1961-йили имзаланған, 2021-йили ши җинпиң вә хитай һөкүмити тәрипидин йәнила күчкә игә икәнлики рәсмий етирап қилинған. бу хитайниң бирдин-бир рәсмий һәрбий иттипақи һесаблиниду. мудапиә әһдинамиси бир хил шәртнамә яки һәрбий иттипақ болуп, униңға имза қойғучи тәрәпләр бир-бирини һәрбий җәһәттин қоллашқа вә бир-бирини қоғдашқа вәдә бериду. адәттә, имза қойғучи дөләтләр тәһдитләргә бирликтә тақабил туриду. шималий корейә билән русийә охшаш келишимни 2024-йили имзаланған.
бу иттипақдашларниң арисида сүрийәдә һакимийәт тәлтөкүс алмашти. венесуелада рәһбәрлик йимирилди. русийә украинада уруш билән алдираш; иран болса америка вә исраилийәниң бирләшмә һуҗуми сәвәблик һәм һәрбий вә рәһбәрлик җәһәттә, һәм иқтисадий җәһәттә зор дәриҗидә аҗизлитилди. пәқәт шималий корейә муқим һаләттә турмақта.
шундақтиму поттингерға охшаш бу урушни хитайни аҗизлитиватиду дәп қараш тоғра әмәс, һечболмиғанда бундақ бир йәкүнгә беришкә техи балдур. чүнки уруш (һәм иран уруши һәм украина уруши) аяғлашқини йоқ. әмәлийәттә хитай һазир америкидин әвзәл орунға игә болуватиду, вә америкиниң өзиниң сиясәтлири хитайға бу хәлқаралиқ муһитни яритип бериватиду. бундақ б бир хәлқаралиқ муһитта хитайниң америкиға йүргүзүватқан сияситини “униң қоли билән буни баплаш” (借刀杀人) вә “һеч иш қилмай туруп һәммини қилиш” (无为而无不为) дәп чүшинишкә болиду.
һеч иш қилмай туруп һәммини қилиш (无为而无不为)
урушниң математикиси
хитайниң әң күчлүк рәқиби болған америка һәм русийәдә, һәм иранда уруш қилди вә қиливатиду. тоқунуш башланғандин буян, америка, исраилийә вә иран пүтүн район миқясида үзлүксиз зәрбә бериш һәрикәтлирини қозғиди. “иқтисадшунас” (The Economist) гезитиниң хәвиригә асасланғанда, бу язма йезиливатқан ушбу дәқиқиләргичә иран урушида 1615 қетимлиқ һуҗум елип берилған вә бу һуҗумларда җәмий 2875 башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропилан қоюп берилгән. шундақла 208 истратегийәлик орунда от апити келип чиққан. қаза қилғанларниң сани 1800 дин ешип кәтти, буларниң ичидә 8 нәпәр америка һәрбий хадими вә ирандики башланғуч мәктәпкә қилған һава һуҗумида һаятидин айрилғанлиқи хәвәр қилинған аз дегәндиму 175 нәпәр оқуғучи бар.
иран һуҗумларда башқурулидиған бомбидин бәкрәк дронларни ишләтмәктә. америка билән исраилийә болса һуҗум мәркизини әнәниви һәрбий нишанлардин мудапиә санаити әслиһәлиригә, портларға вә һакимийәтниң ул әслиһәлиригә қаратмақта. иран рәқиб күчләргә атқан башқурулидиған бомба вә дронларниң санини ашурди. тоқунуш башланғанда һәр бир башқурулидиған бомбиға бир дрон әвәткән болса, һазир бу нисбәт биргә үч болуп ашти. усулниң өзгириши ғәлибигә елип кәлмиди. әрәб бирләшмә хәлипиликиниң доклатиға асасланғанда, 10-марттин башлап, у 262 баллистик бомба (буниң ичидә 260 и тосуп қелинған яки деңизға чүшкән), 1475 учқучисиз айропилан (1385 и тосуп қелинған) вә сәккиз данә қанатлиқ бомба (һәммиси тосуп қелинған) ниң һуҗумиға учриған. бәһрәйнгә 350 тин артуқ бомба киргән болуп, көпинчиси тосуп қелинған.
бу нөвәттики урушниң характеригә нәзәр салсақ, һазирчә бу қуруқлуқ уруши әмәс, бәлки башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропиланлар арқилиқ елип бериливатқан “һава уруши”дур. башқурулидиған бомба уруши қорал-ярағни интайин тез сүрәттә хоритиду. америка мәркизи қоманданлиқ иштаби (CENTCOM) ниң мәлуматиға қариғанда, америка армийәси урушниң дәсләпки йәттә күнидила иран тәвәсидики 3000 дин артуқ нишангә зәрбә бәргән. иранму буниңға қайтурма зәрбә сүпитидә, райондики америка нишанлириға миңлиған “шаһид-136” (Shahed-136) дрони вә йүзлигән башқурулидиған бомба атти.
мана бу йәрдә бир математикилиқ һесаб елип бериш мәсилини чүшинишимизгә ярдәм бериду. иранниң “шаһид” дронлириниң ишләпчиқириш тәннәрхи аранла 20 миңдин 50 миң долларғичә. америка вә униң иттипақдашлири буларни тосуш үчүн һәр хил усулларни қоллиниватқан болсиму, әмма буларниң һечқайсиси әрзан әмәс. AIM-9 башқурулидиған бомбиси билән қоралланған уруш айропиланлири бирла қетимлиқ зәрбә үчүн 450 миң доллар сәрп қилиду, буниңға айропиланниң һәр саәтлик 40 миң долларлиқ мәшғулат чиқимини қошуш керәк. йәни америка вә исраилийә ишлитиватқан уруш айропиланиниң бир саәтлик мәшғулат тәннәрхи бир данә “шаһид” дронниң тәннәрхигә баравәр.
техиму қиммәт болған “патриот” (Patriot) мудапиә бомбилириниң һәр бириниң баһаси 3 милйон доллар әтрапида болуп, иранниң баллистик башқурулидиған бомбилирини тосуш үчүн ишлитилиду. запас сақлиниши әң әндишә қилиниватқан қорал дәл мушу болуп, истратегийәлик вә хәлқаралиқ тәтқиқатлар мәркизиниң юқири дәриҗилик мәслиһәтчиси марк кансиян (Mark Cancian) ниң қаришичә, бу бомбиниң записи тез хориватқанлиқи мөлчәрләнмәктә.
америкиниң 1000 данә “патриот” бомбиси болуп, аллиқачан 200 дин 300 әтрапида ишлитилип болған. буниңға охшаш юқири дәриҗилик қоралларни ясашқа узун вақит кетиду. локхед мартин (Lockheed Martin) ширкити 2025-йили бир йилда аранла 620 данә PAC-3 тосқучи бомбини ясап тапшуруп бәргән. патриотниң өзи техиму мурәккәп болуп, бирини ясашқа кәм дегәндә икки йил вақит кетиду.
һазир урушта ишлитиливатқан қоралларниң әң илғар болғини “томахавк” (Tomahawk) башқурулидиған бомбиси болуп, бу бомбилар кемә вә су асти парахотлиридин қоюп берилидиған болуп, йүзлигән километир йирақлиқтики нишанни ениқ уралайду. әмма мәсилә шу йәрдики, бир данә томахавкниң тәннәрхи тәхминән 4 милйон доллар келиду. һәрбий мөлчәрләргә қариғанда, америка армийәси бу урушниң дәсләпки 100 саити ичидила 168 данә томахавк бомбиси атқан. бу дегәнлик, пәқәт 4 күн ичидила бирла хил қорал системиси үчүн 600 милйон доллар сәрп қилинғанлиқини билдүриду.
америка армийәси йиллардин буян қоралларни завутларниң толуқлаш сүрүтлиридин тез хоритип кәлди. мәсилән, алдинқи 5 йилда америка аран 322 данә томахавкқа игә болған, әмма бу урушта униң көп қисмини аран 2 һәптә ичидә ишлитип болған. THAAD системисиму охшашла хәтәрлик әһвалда. бу илғар системидин йилиға аран 11 данә ишләпчиқирилиду. алдинқи йилқи 12 күнлүк урушта, америка өз записиниң %25 ни ишлитип болғанлиқи билинмәктә. пентагонниң мәлуматиға қариғанда, урушниң дәсләпки 6 күнидила америка 11 милярд доллардин артуқ чиқим қилған болуп, буниң көп қисми оқ-дора үчүн кәткән. иранниң дронлиридин башқа йәнә 3000 дин артуқ баллистик башқурулидиған бомбиға игә икәнлики мәлум. дронларни қошқанда вә буларни қиммәт бомбилар билән етип чүшүргәнни һесаблиғанда, бу уруш һәм америкиниң қорал-ярақ записини һәм иқтисадини зор дәриҗидә хоритидиғанлиқини көрүвелиш қийин әмәс.
йәнә келип иранниң кейинки күнләрдики һуҗумлириниң үнүмдарлиқи ашқан (сәвәби һәққидә хитайниң сүний һәмраһ техникисини ишләткәнлики илгири сүрүлмәктә). буниңға қарита америка башқа районлардин, мәсилән корейәдин THAAD (юқири бошлуқтики район мудапиә системиси) вә патриот (Patriot) һава мудапиә системисиниң бир қисмини җиддий түрдә чекиндүрмәктә. америкиниң җәнубий корейәдә җәмий бир THAAD башқурулидиған бомба мудапиә батарейәси, шундақла 8 дин 10 ғичә патриот һава мудапиә батарейәси бар болуп, һәтта сеул һөкүмити билән һечқандақ келишим түзүлмәстин икки патриот батарейәсини йөткигәнлики мәлум болмақта.
шундақтиму, корейә пүтүнләй мудапиәсиз қалғини йоқ. униңда йәнә сәккиз данә патриот һава мудапиә батарейәси, шундақла русийәниң S-400 системиси асасида ясалған KM-SAM ға охшаш дөләт ичидә ишләнгән системилар бар; бу системилар йеқинда оттура шәрқтә синалған вә үнүми яхши болған. корейәниң деңиз армийәсиму күчлүк болуп, буларниң ичидә Aegis җәң системиси вә атмосфера сиртидики баллистик башқурулидиған бомбиларни тосуш иқтидариға игә SM-3 башқурулидиған бомбилири билән қоралланған парахотлар бар.
шуңа йиллиқ мудапиә хамчоти 900 милярд долларға тәң дунядики әң күчлүк һәрбий күч қорал җәһәттә қийин әһвалға чүшүп қалдиму? дегән соал һазир сиясий анализчилар, һәрбий мутәхәссисләр, һәтта пентагон ичидики хадимлар тәрипидин оттуриға қоюлуватиду.
азрақ үмид болса январдин башлап, локхед мартин ширкити билән патриот PAC-3 ишләпчиқириш миқдарини йилиға 600 дин 2000 ға көпәйтиш келишими имзаланған. шуңа 6-март күни трамп бир қанчә мудапиә ширкәтлири билән көрүшкән вә униңдин кейин америкиниң қорал-ярақ йетишмәслик әндишиси йоқ дегән. шундақтиму буларниң ишләпчиқиришини тезлитиш унчә аддий әмәс.
анализчилар америкиниң иран билән уруш қиливатқанда қорал записиниң түгәп кетишиниң еһтималлиқи төвәнликидә көп талаш-тартиш қилинмайдиғанлиқи мәлум. әмма һәммиси кәлгүсидин әнсирәйду. стемсон мәркизи (Stimson Center) намлиқ тәтқиқат мәркизиниң (think tank) юқири дәриҗилик тәтқиқатчиси келлий гирико (Kelly Grieco) бу һәқтә: “бу урушта һечқандақ нәрсә толуқ түгәп кәтмәйду, әмма мәсилә шу йәрдики… қолимизда интайин аз қорал-ярақ записи билән қалимиз, бу кәлгүси йилларда һинди-тинч окян, явропа, һәтта оттура шәрқтики таллашлиримизни чәкләп қойиду” деди.
украина президенти зеленскийму аллиқачан бу әндишини оттуриға қойған. у италийә дөләтлик телевизийә истансиси RAI ға: “уруш узунға созулуп кәтсә, америка украинаға берилидиған һава мудапиә системилири вә бомбиларни азайтип қоюши мумкин дегән әнсизлик бар,” дегән. сабиқ ташқи ишлар министири антони блинкенму Bloomberg ға бәргән зияритидә охшаш агаһландурушни бәргән. у, иранға қаратқан сиҗил һәрбий һәрикәтниң америкини русийә вә хитайдин келидиған тәһдитләр алдида аҗизлаштуруп қоюши мумкинликини ейтқан.
бу әндишә тәйвән үчүнму охшаш. бу дәл хитай үмид қиливатқан еһтималлиқтур. иран уруши тәйвәнни қоғдашта муһим болған қоралларниң записини азайтиветиши мумкин. бу өз нөвитидә тәйвәнгә сетип берилидиған қоралларниң азлап кетишини кәлтүрүп чиқириду. чүнки америкиниң бәлгилик миқдарда қорал ясаш иқтидари бар. йәнә келип пүтүн явропа, украина, һәтта японийә америкиниң қораллириға тайиниду.
буниң әксичә, хитайда һәрбий хираҗәт йилдин-йилға ешип бармақта. бейҗиңда хитайниң йиллиқ әң чоң сиясий йиғини ечилғанда, баш министир ли чяң бу йиллиқ дөләт мудапиә хамчотиниң %7 ашқанлиқини елан қилди. бу ешиш нисбити хитайниң %5 әтрапидики иқтисадий ешиш нишанидин юқири болуп, һөкүмәтниң һәрбий тәрәққиятқа болған изчил диққитини гәвдиләндүрмәктә. йәнә келип хитайниң санаәт асаси интайин күчлүк болуп, гәрчә қоралларниң сүпити вә үнүмдарлиқи җәһәттә америкиға йәтмисиму, бу қоралларни америкиға қариғанда һәм тез, һәм әрзан ясап чиқалайду.
лондон университети SOAS хитай тәтқиқат орниниң мудири пирофессор стев саң (Steve Tsang) ши җинпиң америкиниң илғар қораллириниң записиниң түгишидин пайдилинип, хәлқ азадлиқ армийәси техи толуқ тәйяр болмисиму тәйвәнгә һуҗум қилиши мумкинликини илгири сүрди. чүнки америка армийәси дуняниң йәнә бир тәрипидики тоқунуш сәвәбидин чарчап, диққити чечилип кәткән, қорал записи хориған бир пәйт хитай үчүн идиал шараиттур. йәнә келип трампниң мәсилигә сода мәнтиқиси билән муамилә қилиши, узун мәзгиллик истратегийә билән әмәс, бәлки қисқа мәзгиллик иқтисадий мәнпәәт билән һәрикәт қилидиғанлиқини көздә тутқанда, хитай бу икки әһвални тәйвәнгә һуҗум қилиш үчүн яхши пурсәт дәп қариши мумкин. бу сәвәбтин хитайниң 2027-йили әтрапида тәйвәнгә һуҗум қилидиғанлиқиниң гепи болмақта.
йәнә бир тәрәптин, америкиниң айәтуллаһ әли хаменей вә униң йеқинлириға қаратқан мувәппәқийәтлик суйиқәстлири, шундақла венесуела пирезиденти николас мадурониң қолға елиниши, америкиниң истихбарат вә һәрбий һәрикәт иқтидариниң йүксәкликини намайән қилди. бу йерим әсирдин буян чоң уруш қилип бақмиған (әң ахирқи қетимқисида йеңилгән) хәлқ азадлиқ армийәсигә нисбәтән күчлүк бир сигнал болиду. австралийә дөләт университетиниң сиясий пәнләр тәтқиқатчиси суң венти (Wen-ti Sung) америкиниң венесуела вә иран рәһбәрлик қатлимини мувәппәқийәтлик йоқитиш һәрикитиниң хитайниң “бу иш бизниң бешимизғиму келиши мумкин” дәп ойлишини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини тилға алған. мана бу әндишә хитайниң нәччә күнниң алдидила әң йеңи дөләт бихәтәрлик низамнамисини чиқиришиға сәвәб болған болуши мумкин. йәнә бир амил хитайниң өз қораллириниң иран вә венесуеладики начар ипадисидур. венесуела сетивалған хитайниң илғар радар вә һава мудапиә системилири америкиниң йошурунуш иқтидариға игә (stealth) айропиланлирини байқиялмиған. ирандиму хитай өзиниң қораллирини синап көрүши мумкин.
әмма хитайниң һәқиқәтән тәйвәннгә һуҗум қилишқа еһтияҗи барму дегән соал әстайдил ойлинишқа тегишлик соалдур. бу хитай үчүн ақивитини пәрәз қилиш қийин болған бир мәсилә, чүнки америка вә японийәниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқини билимәк тәс. хитай тәйвән билән узунға созулған уруш қилалмайду, әмма қисқа вақитта тәйвәнни алалишиниң капалити йоқ. бу айрим чоң тема болғачқа бу йәрдә тәпсилий тохталғили болмайду. әмма америкиниң һәр җәһәттин хориши хитайни тәйвән вә хәлқара мәсилиләрдә техиму күчлүк қилиду. йәнә келип хитай тәйвәнни алмисиму америкини аҗизлитивәтсә болди. әслидинла тәйвәнни елишиниң мәқсәтлириниң бириму америкини аҗизлитиш. бу йилму хитай зуңлиси ли чяңниң хизмәт доклатида тәйвән мәсилисиниң ахирқи бәтләрдә орун елиши вә асаслиқ диққәтниң хитайниң чекиниватқан иқтисади, ишсизлиқ вә өй-мүлүк базиридики киризисларға мәркәзлишиши бейҗиңниң һазирчә тәйвән урушиға кирмәйдиғанлиқиға ишарәт қилмақта. буниң үстигә нөвәттә хәлқ азадлиқ армийәси ичидики “тазилаш” һәрикәтлириниң давамлишиши армийәниң җәңгә тәйярлиқини кәйнигә сүриветиду.
униң қоли билән буни баплаш вә бир чәттә туруп тамаша көрүш
Middle East Eye ториға мәсилидин хәвәрдар үч нәпәр әмәлдарниң ашкарилишичә, америка иранға һуҗум қилиш алдида туруватқан бир пәйттә, хитай иранға қошумчә “мудапиә” қораллири билән биргә “һуҗум характерлик” қоралларниму йәткүзүп бәрмәктә. қорал йәткүзүш әһвалидин хәвәрдар бир районлуқ ахбарат әмәлдари бейҗиңниң иранға “аста учар бомба” (loitering munitions) яки камикази дронлири, һуҗум характерлик қораллар шундақла һава мудапиә системилириниң йәткүзүп берилгәнликини дәлиллигән. хитай дунядики учқучисиз айропилан запчаслириниң тәхминән %80 ни тәминләйдиған болуп, һәтта һәм русийә һәм украинаниң тәминлигүчисидур, шуңа у иранни тәйяр камикази дронлири билән тез сүрәттә тәминлийәләйду.
йәнә Middle East Eye ниң хәвәр қилишичә, бултурқи исраилийә вә иран оттурисидики 12 күнлүк уруштин кейин, хитай иранға йәрдин һаваға қоюп берилидиған башқурулидиған бомба батарейәлири билән тәминлигән. буниңдин сирт, икки әрәб мәнбәси вә бир районлуқ ахбарат әмәлдари хитайниң бултур яздин буян иранни HQ-16 (қизил байрақ 红旗) вә HQ-17AE (қизил байрақ 红旗) қатарлиқ һава мудапиә әслиһәлири билән тәминләшни давамлаштуруватқанлиқини ейтқан.
ройтерс агентлиқи бу һәптә хитайниң иранға CM-302 типлиқ парахотқа қарши қанатлиқ башқурулидиған бомба бериш үчүн сөһбәтлишиватқанлиқини хәвәр қилди. CM-302 парахоттин вә қуруқлуқтин қоюп берилидиған болуп, мусаписи тәхминән 290 километир келиду. бу қорал әрәб деңизидики яки иран қирғақлириға йеқин оман қолтуқи вә парс қолтуқидики америка парахотлирини нишанлиялайду.
районлуқ ахбарат мәнбәси MEE ға икки дөләтниң йәнә иранниң хитайниң DF-17 типлиқ аваздин тез сийрилғуч башқурулидиған бомбисини сетивелиш мәсилисидә сөһбәтлишиватқанлиқини ейтқан. гәрчә иранниң баллистик башқурулидиған бомбилириниң мусаписи охшаш болсиму, әмма DF-17 ниң маневирчанлиқи техиму яхши болуп, һава мудапиә системилиридин қечип қутулушиға ярдәм берәләйдиғанлиқи илгири сүрүлмәктә.
январниң бешида венесуеладики сабиқ рәһбәр николас мадуроға қаритилған һәрбий һәрикәтниң тез сүрәттә ғәлибә қилиши, исраилийә вә америкиниң ирандики һәрбий һәрикитиниң мувәппәқийәтлик болидиғанлиқиға болған ишәнчисиниң юқири болушини, йәни мундақчә қилип ейтқанда иранни сәл чағлишини кәлтүрүп чиқарған болуши мумкин. шундақтиму америка вә исраилийәниң елип барған һуҗуми әслидә интайин ғәлибилик болған болуп, иранниң алий диний даһийси әли хаменейни вә нурғунлиған юқири дәриҗилик муһим әмәлдарларни өлтүргән иди. адәттә бундақ әһвалда көпинчә һакимийәтләрдә еғир бөлүнүш вә аҗизлаш болиду. әмма иран яратқан һакимийәт системиси буниңға бәрдашлиқ берәлиди.
бу һаләт әгәр нишан иранда ислам һакимийитиниң өзгириши болса, пәқәт һава күчила һакимийәтниң йимирилишини кәлтүрүп чиқиралмайдиғанлиқини көрсәтти. шуңа қуруқлуқ һәрикити зөрүр болуп көрмәктә. әмма қуруқлуқ җеңидә иран америка вә исраилийәни қийин әһвалға чүшүрүп қоюши мумкин. чүнки қуруқлуқта иран ялғуз әмәс. иран һәр хил қораллиқ һәрикәтләрни (буниң ичидә террорлуқму бар) пиланлаш вә малийә билән тәминләш үчүн йилиға бир милярд доллардин артуқ чиқим қилиду. афғанистан, ғәззә, ливан, пакистан, сүрийә вә йәмән қатарлиқ районларда “қуддус қисми” билән һәмкарлишидиған 140 миңдин 185 миңғичә шерик қораллиқ күчләр мәвҗут.
иран “ислам инқилаби муһапизәтчиләр қисми” (IRGC) ниң хәлқаралиқ қанат қисми болған “қуддус қисми” арқилиқ шиә қораллиқ күчлирини шундақла өзиниң истратегийәсигә пайдилиқ болған башқа қораллиқ күчләрни давамлиқ қоралландуруш, тәрбийәләш вә урушқа селиш билән шуғуллинип кәлмәктә. мәзкур қисим сүрийәдики 100 миңдин артуқ шиә җәңчисини тәрбийәлигән вә мәбләғ билән тәминлигән иди. шундақла иран пәләстин қораллиқ гурупписи болған “хамас”ни узун йиллардин буян һәрбий җәһәттин йөләп вә тәрбийәләп кәлмәктә. “қуддус қисми” йәнә ливандики һизбуллаһниң әң күчлүк арқа тирики болуп, бу гуруппини илғар қоралланған учқучисиз айропиланлар билән тәминләп кәлмәктә. йәмәндә болса һусий қораллиқлирини қоллап баллистик башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропиланларни йәткүзүп бәрди, шундақла ирақтиму шиә қораллиқ гуруппилири билән алақә бағлап уларниң башқурулидиған бомба иқтидарини йетилдүрүшигә ярдәм бәрди.
йәнә бир муһим нуқта, бу уруш иран вә униң вәкил күчлиригә шундақла америка вә исраилийәгә нисбәтән охшимайдиған мәнаға игә. иран тәрәп күчлүк рәқибкә қарши һаят-маматлиқ җәң қилиду, шуңа қаттиқ җәң қилишқа вә чоң бәдәл төләшкә йетәрлик сәвәби бар. исраилийә вә америка тәрәп болса дөләт ичи вә хәлқараниң бесимлири түпәйлидин әскәрлириниң көп өлүп кетишигә бәрдашлиқ берәлмәйду. улар үчүн әң яхши тәдбир өзлиригә қораллиқ вакаләтчи қисим тепиши керәк, әмма һазирғичә куртлар тоғрисида бәзи гәп-сөзләр болғандин сирт әмәлий илгириләш йоқ. америка өзиниң 5000 әскирини тәйярлаватқанлиқи һәққидә хәвәр бар. әгәр иран билән тез сүрәттә уруш тохтатмай қуруқлуқ урушини башлап қалса, бу уруш узунға созулуп кетиду. йәнә келип иран төт әтрапи тағ билән қоршалған, дөләт ичиму тағлиқ вә егизлик йәр шәклидин тәркиб тапқан дөләт болуп, сирттин кириш вә ишғал қилиш интайин қийин. бу җәһәттә йәр шәкли түптүз ираққа һәргиз охшимайду. буниң үстигә иран он нәччә йиллиқ қанлиқ урушни баштин кәчүргән тәҗрибилик әскәрләргә игә. йәнә келип биваситә дөләтниң бир туташ истратегийәлик пиланлиши билән елип берилған уруш тәҗрибисигә игә әскирий қисим икәнликини нәзәргә алғанда, иран армийәси талибан вә һизбуллаһтинму көп тәҗрибигә игә болуши мумкин. әлвәттә, урушниң тәқдирини бәлгиләштә илғар қорал вә истратегийә муһим рол ойнайду, әмма юқиридики амилларни ойлашқанда, иран бурун америка урушуп баққан башқа дөләтләргә охшимайду.
бу әһвал хитай үчүн толиму идиал бир пурсәтни суниду. хитайниң америка билән урушқа киришиниң һаҗити йоқ (кирсә америкини йеңәлмәйду). әмма кирмәй йәңгили болидиған яхши пурсәт туғулуши мумкин. йәни хитай мәбләғни иранға салса америкини зор дәриҗидә хориталайду. иранға ашкара яки мәхпий шәкилдә (буни чавшийән арқилиқ қилалайду) қорал сетип бәрсә, сүний һәмраһ ярдими билән тәминлисә вә иқтисадий ярдәм қилса йетәрлик. нәтиҗидә иран урушта йәңмисиму болиду, һәтта йеңилсиму хитай йәнила йәңгән болиду. чүнки иран бу урушта америкини йеңәлмәйду, сәвәби америка башқа бир қитәдә вә иранниң бундақ күчи йоқ. әмма америкиниңму иранни йеңәлиши натайин. һазирму әмәлийәттә америка вә исраилийә һуҗумларда ғәлибә қиливатиду. буни ким қанчилик зиян тартти дегәнни һесаблисла чиқиду. әмма һуҗумларда ғәлибә қилиш җәңдә ғәлибә қилиштин дерәк бәрмәйду. америка вийетнамда вә афғанистанда асасән пүтүн һуҗумларда ғәлибә қилди, әмма қаршисидики рәқибини йоқ қилалмиди вә җәң мәйданини ташлап чиқип кәтти. буни хитай-америка риқабитигә тәдбиқлашқиму болиду. хитайниң америкиниң орнини елиши үчүн америкини җәңдә йеңиши һәтта биваситә уруш қилишиниң һаҗити йоқ. америкиниң күчини башқиларниң қоли билән хоритивәтсиму нәтиҗә йәнила охшаш. шуңа узунға созулған иран урушидин әң көп пайда алидиған тәрәп хитай болиду.
шуңа хитайниң иран истратегийәси асаслиқи америкиниң вақтини исрап қилиш, иқтисадини хоритиш, қорал-ярақ записини азайтиш вә хәлқаралиқ образини хунукләштүрүш болиду. биваситә урушқа кирмигән хитайниң хәлқарадики образи “тинчлиқпәрвәр” чоң дөләт болиду; ички җәһәттә болса, худди ваң йи бир медияға иран уруши һәққидә сөзлигәндәк хитайлар “дуня уруш-талаш билән толған, әмма биз тинч вә бәһраман дөләттә яшаватимиз” дәп қарайду вә хитай көммунист партийәсигә болған қоллиши күчийиду. мана буниң билән хитай “һеч иш қилмай туруп һәммә ишни қилип болиду.”
әң ахирида, иранниң дунядики әң чоң нефит ишләпчиқарғучи дөләтләрниң бири икәнлики, шундақла хитай билән болған сода һәҗими көздә тутулуп, иран уруши хитай иқтисади үчүн еғир зәрбә болиду дәп қарилиши мумкин. қисқа мәзгиллик һәқиқәтән шундақ болиду, әмма хитай буни наһайити тезла орнини русийә, сәуди әрәбистан, ирақ, биразилийә, әрәб бирләшмә хәлипилики, оман вә нигерийә қатарлиқ дөләтләрниң нефити билән толдуралайду.
пайдиланған материяллар:
• Bhole, O. (2023, July 7). China’s “partnerships” with the world. ORCA
• Hass, R., & Matthias, A. (2026, January 27). How is China positioning itself as Iran’s regime teeters? Brookings Institution
• Firstpost. (2026, February 28). West Asia plunges into war after Israel and the US bomb Iran | Vantage with Palki Sharma [Video]. YouTube
• Firstpost. (2026, March 6). Is the Pentagon running low on missiles? The numbers explained | Vantage with Palki Sharma [Video]. YouTube
• Aydogan, M. (2026, March 7). China weighing financial aid, weapons components for Iran amid war: Report. Anadolu Agency
• Kuang, W. (2026, March 8). ‘People confuse China’s policy’: Behind Russian, Chinese view on war in the Middle East. SBS News
• Saperstein, D. (2026, March 9). Iranian ships leave Chinese port with suspected missile fuel during war – report. The Jerusalem Post
• McCartney, M. (2026, March 11). Ships might be carrying Chinese missile material to Iran. Newsweek
• Atlantic Council. (2026, March 11). Twenty questions (and expert answers) about the Iran war
• Center for Preventive Action. (2026, March 13). Iran’s war with Israel and the United States. Global Conflict Tracker
• Defense Express. (2026, March 13). U.S. urgently pulling THAAD and Patriot air defense systems from South Korea — essentially a gift to Kim Jong Un
• Taiwan Talks. (2026, March 14). Iran War: What China is learning | Taiwan Talks EP792 [Video]. YouTube
• Firstpost. (2026, March 14). Why Iran’s proxy network isn’t joining the West Asia war | Vantage with Palki Sharma [Video]. YouTube
мақалиниң уланмиси:
https://orhunpolicycenter.com/uy/2026/03/16/iran_urushi_xitay-amerika_riqabitide_qandaq_qilip_xitay_uchun_hich_ish_qilmay_turup_hemmini_qilish/
About the Author
