Mewlan tengriqut
2026-02-15
Meyli qaysi xil hakimiyet sistémisida bashqurulghan bolsun, jaylashqan jughrapiyelik orni, kengri zémini, munbet tupriqi we qedimiy siyaset we medeniyet merkizi bolush süpiti bilen iran tarixtin béri ottura sherqte küchlük bir dölet. Bashtiki iranning siyasiy tarixi heqqidiki üch yazmimizda tilgha élip ötkendek, iranning zamaniwi tarixi ajayip egri-toqayliqqa tolghan, shundaqla siyasiy we medeniyet sistémisi bir-birige tüptin zit bolghan ikki uchni béshidin ötküzgen. Hazir, bolupmu eng axirqi qétimliq namayish bashlanghandin buyan, siyasiy jehettin bir uchtin (diniy hakimiyet sistémisigha tayanghan té’okratik sistémidin), yene bir uchqa (pehlewi shah dewrige oxshaydighan, sékular démokratik sistémigha) qaytishning bosughisida turmaqta. Gerche netijining qandaq bolushi yenila islam hakimiyitining küchige baghliq bolsimu, amérika we isra’iliyening iran heqqide qandaq qarar alidighanliqi hel qilghuch rol oynaydighanliqi pakit bolup otturigha chiqmaqta.
Iran, meyli bésip ötken siyasiy sistéma we kültürel (medeniyet) we kimlik talash-tartishliri jehette bolsun, yaki xelqara munasiwetning négizlik mahiyitini chüshinish üchün bolsun, tetqiq qilinishqa erziydighan bir dölet. Chünki iran siyasiy tarixi dewrimizning qiziq nuqtilirining biri bolghan té’okratik bashqurush sistémisi bilen sékular bashqurush sistémisining, shundaqla menpe’etni asas qilghan ré’al tashqi siyaset (yaki ré’alizm) bilen exlaq we idé’ologiyeni asas qilghan idé’alizmning küch sinishish we jeryan qilishini bashtin kechürdi. Bularning uyghur jemiyitidimu qiziq témilar ikenlikini nezerge alghinimizda, iranning siyasiy tarixi biz üchün waqip bolup qoyushimiz paydiliq bolghan bir témidur. Bu munasiwet bilen oqurmenlerge iran heqqidiki bashtiki üch yazminimu oqup béqishini tewsiye qilimiz. Bu yazmilar 1900-yillardin asasen bügünimizgiche bolghan siyasiy tarixni ixchamlighan shekilde bayan qilghan. Mezkur yazma bolsa 1979-yili qurulghan iran islam jumhuriyitining künimizgiche bolghan tashqi siyaset tarixini analiz qilidu.
Bu yazma, tashqi siyaset némige tayinidu? Bir dölet üchün eng muhim nerse néme? Idé’ologiye (diniy nishanlarmu buning ichide) we dölet menpe’eti otturisidiki munasiwet qandaq we qaysisi muhim orunda turidu, néme üchün? Süriyediki esed hakimiyiti iran üchün qandaq ehmiyetke ige idi? Dégendek so’allarning jawabini tépishingizgha yardimi bolup qélishi mumkin.
Jihadchi tashqi siyaset (1979-1989)
1979-Yildiki inqilab pehlewi xandanliqining tashqi siyasitining ornigha islam eqidisi we héchqaysi terepke tayanmasliq prinsipigha asaslanghan bir bashqurush endizisini tiklidi. Bu siyaset meshhur «ne gherbke, ne sherqqe, belki islam jumhuriyitige» dégen shu’arda gewdilendi. Bu tunji on yilda, iran tashqi siyasiti «jihadchiliq wizyoni» teripidin bashquruldi.
Bu dewrdiki muhim idé’ologlar «üchinchi yol» ni teshebbus qildi. Yeni bu yol kapitalizm we kommunizm endizilirige taqabil turalaydighan, dunya musulmanlar jemiyitini (ümmetni) ijtima’iy adalet prinsipi astida birleshtürüsh yoli bolup, bu mezgilde «iran islam inqilabini éksport qilish» resmiy türde otturigha chiqqan. Xumeyni buni «ézilgenler»ni «ezgüchiler»ge qarshi qoghdaydighan diniy mejburiyet dep teswirligen. Bu waqitta iran tashqi siyasitide amérika «chong sheytan», sowét ittipaqi bolsa «kichik sheytan» dep qaralghan.
Soda we iran-iraq urushi (1980–1988) rehimsiz bir ré’alliqni ashkarilidi. Urush deslepte inqilabni iraqqa kéngeytish tirishchanliqi bolsimu, axirida toxtap qaldi we xumeynini urush toxtitishni qobul qilishqa mejburlidi. Bu peyt piragmatik burulushning bashlinishi boldi; réjim hayat qélish üchün, islam jumhuriyitini qoghdashni dunyawi inqilabiy nishanlardin üstün qoyush kéreklikini tonup yetti.
Iran-iraq urushi (1980–1988) islam jumhuriyiti üchün hel qilghuch burulush nuqtisi boldi. Bu urush iranning tashqi siyasitini inqilabiy xiyalpereslik halitidin, hésabliq piragmatizm (emeliyetchillik) halitige özgertti. Nikolay kozxanow (Nikolay Kozhanov) ning iran tashqi siyasiti heqqide yézilghan kitabigha asaslanghanda, bu urush iran üchün bir «rehimsiz ré’alliq siniqi» bolghan we iran islam réjimining hayat qélish istratégiyesini qaytidin shekillendürgen.
Mortéza mutahharigha oxshash idé’ologlarning tesirige uchrighan iran yéngi rehberlik qatlimi, islam inqilabini iran chégrisi ichige cheklinip qalmasliqi kérek bolghan diniy mejburiyet dep ishinetti. Iraq bilen urush bashlanghanda, iran rehberliki bu urushni inqilabni éksport qilishning altun pursiti dep qaridi. Ular saddam hüseyinni meghlup qilish arqiliq, ilahiy (islamiy) tereqqiyat endizisining dunyawi (sékular) we diktatorluq tüzümlerdin üstün ikenlikini ispatlighili bolidu dep ishendi. Xumeyni we uning etrapidikiler iraqtiki shi’elerning saddamgha qarshi qozghilish teyyarliqigha yuqiri baha bériwetken bolup, ularni téhranning yétekchilikide «birleshme musulman ümmiti» qurush üchün iran sépige qoshulidu, dep oylighan idi.
Urushning ré’alliqi iranning utopiyelik (xiyaliy) tesewwurliridin köp murekkep we rehimsiz bolup chiqti. Töwendiki bir qanche amil ularni istratégiyesini qayta bahalashqa mejbur qildi:
- Xumeynining «toluq ghelibe» qilmighiche urush qilish teshebbusigha qarimay, toqunush axirida ikki terep bir-birini yéngelmeydighan qanliq turghunluq halitige chüshüp qaldi.
- Iran özini barghanséri yétim qalghan halette hés qildi. Inqilabiy idiyelerni kéngeytish tirishchanliqi iranni qoshnilirining neziride «xeterlik» bir hakimiyetke aylandurup qoydi. Türkiye, se’udi erebistan we ereb birleshme xelipiliki qatarliq döletler téhranni özlirining muqimliqigha tehdit dep qaridi.
- Iraq shi’eliridin kütülgen saddamgha qarshi qozghilang héchqachan yüz bermidi, bu «üzlüksiz jihadiy inqilab» idé’ologiyesige bérilgen éghir zerbe boldi.
- Dölet ichide iqtisadiy we ijtima’iy weyranchiliq éghir boldi. 1977-Yilidin 1989-yilighiche bolghan ariliqta, milliy daramet %20 tin köprek töwenlidi. Nopusning téz sürette köpiyishi sewebidin, urush yillirida kishi béshigha toghra kélidighan otturiche kirim texminen 50% azaydi. Iqtisadta menpiy éshish barliqqa kélip, yilda ottura hésab bilen %2.4 lik süret bilen chékindi. 1988-Yiligha kelgende, sheherlerdiki otturiche a’ililerning turmush sewiyesi 1978-yilidikining yérimighimu yetmeydighan halgha chüshüp qaldi.
Bu ré’alliqtin iran molla réjimi shuni tonup yettiki, peqet idé’ologiyelik sewebler üchünla urushni dawamlashturush dölet ichide ijtima’iy partlashqa seweb bolup, islam jumhuriyitining mewjutluqigha xewp yetküzüshi mumkin idi.
Tashqi siyasettiki piragmatik burulush
1988-Yili, ayetullah xumeyni birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishining 598-nomurluq qararnamisi arqiliq urush toxtitishni qobul qilishqa mejbur boldi. U bu qararni meshhur sözi bilen «zeher ichkendinmu échinishliq» dep teswirlidi we buni peqet allahning iradisige boysunush üchün qilghanliqini bayan qildi.
Bu peyt iran piragmatizmining resmiy tughulghan waqti boldi. «Bu zeherlik sharabni ichish» dölet qarar chiqirishining yéngi bir xil usulini meydangha keltürdi:
- Döletning mewjutluqini aldinqi orungha qoyush: yeni mewjut islam jumhuriyitining hayat qélishi dunyawi ümmetchilik idé’ologiyesige tayanghan «islamiy qutquzush» nishanidin muhim orungha ötti.
- Élastikiliq: iran rehberlik qatlimi idé’ologiyening yéngi xirislargha maslishishi we réjimning mewjutluqini saqlishi üchün mesilige idé’ologiye jehettin qattiq, keskin we radikal qarashtin élastikiliqqa ige bolushi kéreklikini chüshinip yetti.
- Pütün islamchiliqtin milletchilikke köchüsh: urushning axirqi basquchlirida xelqni seperwer qilish üchün, réjim diniy shu’arlardin xelqning wetenperwerlik tuyghusigha xitab qilidighan milliy shu’arlargha yüzlinishke mejbur boldi. Buning bilen urushqa iran tarixida peqet «dinni qoghdash» emes, belki «wetenni qoghdash»ni merkez qilghan «muqeddes mudapi’e» dep qaytidin tebir bérildi.
Emma iraq bilen bolghan urush iran islam hakimiyitining idé’ologiye ulini chingitti. Uzungha sozulghan urush bir tereptin hakimiyetke qarshi küchlerning meydangha chiqishi üchün kéreklik bolghan siyasiy muhitni yoq qilsa, urushning diniy shu’arlar astida élip bérilishi shi’e islam eqidisige tayanghan hakimiyetning rehberlik we merkezlik ulini chingitti. Yene bir tereptin urush iran xelqige «ular», yeni düshmen kimliki (iraq hakimiyiti) yaratti we «ular» gha qarshi élip bérilghan urush «biz» yeni «iranliq» kimlikining mustehkemlinishige türtke boldi. Bu dewrde bu kimlik elwette molla réjimi teripidin shi’e islam eqidisi ramkisi ichide berpa qilindi we sunuldi.
Ümmetchiliktin döletchilikke köchüsh: rafsanjani dewri (1989–1997)
1989-Yilidin 2005-yilighiche bolghan mezgil iran tashqi siyasitide tüp burulush bolghan bir dewr boldi. Bu jeryanda iran özining tunji on yilidiki jihadchi xaraktérdiki inqilabiy yétimliktin, piragmatik qayta singishish endizisige yüzlendi. Ayetullah xumeyni wapat bolup, iran-iraq urushi axirlashqandin kéyin, rehberlik qatlimi islam jumhuriyitining hayat qélishining dölet iqtisadining qayta qurulushigha we «inqilabni éksport qilish» idiyesini yumshitishqa baghliq ikenlikini tonup yetti.
Prézidént eli ekber hashimi rafsanjani dewride, iran «musteqil milliy tereqqiyat» siyasitini qollandi. Bu siyaset dunyawi küchler arisida tengpungluq saqlash istratégiyesini dölet ichini zamaniwilashturush bilen birleshtürüshni meqset qildi. Bu ramka ichide iranda chong jehettin töwendiki bir qanche jehetlerde ré’alist siyaset yürgüzüldi.
- Iqtisadiy qayta qurush we gherb qimmet qarashliri üstige qurulghan mewjut xelqara sistémigha singishish: rafsanjani urush weyran qilghan iran iqtisadini eslige keltürüsh üchün chetelning téxnikisi we maliye meblighining zörürlikini tonup yetti. U ilgiriki pütünley özige tayinish prinsipini ret qilip, 36 milyard dollar etrapida xelqaraliq qerz élishqa yolini achti hemde gérmaniye, italiye, fransiye qatarliq yawropa shériklirining meblighini jelp qildi.
- Diplomatik munasiwetlerni eslige keltürüsh: iranning yétim qalghan halitini axirlashturush üchün, rafsanjani rayonluq muqimliqni aldinqi orungha qoydi. U 1991-yili se’udi erebistan bilen bolghan diplomatik munasiwetni eslige keltürdi. U riyadni rayonluq küch tengpungluqini saqlashta intayin muhim dep qaridi. Shundaqla, yawropa döletliri, bolupmu gérmaniye bilen bolghan munasiwetni kücheytti, gérmaniye bu mezgilde iranning eng chong soda shérikige aylandi.
- Ümmetchiliktin bekrek milletchilikke tayinish: bu dewrde «pütün islamchiliq» tin «iran milletchiliki» ge bir burulush boldi. Bashta sözlep ötkendek urush axirlishishqa yéqinlashqanda pütün islamchiliq bayriqi xelqni ünümlük seperwer qilalmighan bolsimu, lékin tajawuzchigha qarshi wetenni qoghdash idiyesi zor ghelebige érishken idi. Netijide, iran-iraq urushi dölet tarixida «muqeddes mudapi’e» dep qaytidin chüshendürüldi we ataldi; bu arqiliq noqul diniy tuyghudin köre, wetenperwerlik héssiyatini qozghash meqset qilindi.
Xatemi dewri (1997–2005): rafsanjani siyasitini chongqurlashturush we xelqara sistémining bir parchisi bolush tirishchanliqliri
Muhemmed xatemi islahatchilarning zor qollishi bilen saylandi. U rafsanjanining piragmatizmini dawamlashturush bilen birge, diplomatiyede téximu élastikiliqqa ige medeniyet usulini otturigha qoydi. Xatemi «medeniyetler söhbiti» uqumini otturigha qoydi. Bu barawerlik, medeniyet köp xilliqi we toqunushni ret qilish üstige qurulghan bir xil yumshaq küch qorali idi. Bu doktirin iranning obrazini «xeterlik» inqilabiy küchtin, ijabiy xelqaraliq rolchigha aylandurush üchün layihelen’gen idi.
Iran bu dewrde xelqaraning neziridiki obrazini özgertish üchün küchidi. Xatemi medeniyet we akadémik almashturushlar arqiliq, «saghlam» xelqaraliq munasiwetlerning zorawanliqni ret qilidighanliqini ispatlashqa tirishti. Bu tirishchanliqlar xelqara jemiyetning diqqitini 1980-yillardiki «inqilabni éksport qilish» siyasitidin yiraqlashturup, téhrangha bolghan ijabiy köz qarashni kücheytti. Xatemi rafsanjani bashlighan ré’al siyasetni téximu chongqurlashturdi we qoshna döletler bilen bolghan munasiwetni téximu yéqinlashturushqa tirishti. Mesilen, 1997-yili se’udi erebistan text warisi shahzade abdullahning téhranni ziyaret qilishi we arqidinla OPEC ramkisi boyiche kélishim hasil qilinishi buning misalidur.
Mesile: qoyundiki xenjer we idé’ologiyelik ishenmeslik
Rafsanjani we xatemi dewridiki mötidilliqqa qarimay, gherb (bolupmu amérika) bilen toluq yéqinlishishqa sistémiliq ishenchsizlik tosalghu bolup turuwatatti. Iran diplomatiyede her qanche illiq chiray bolushqa tiriship kelsimu, öz dölitining herbiy küchini hakimiyetning mewjutluqining asasi dep qaridi we mexpiy shekilde yadro qoral yasashqa tutush qildi. Yene bir tereptin gherb bilen bolghan yéqinlishish mesiliside eng aliy rehberlik küchi bolghan mollilar tebiqisi bilen prézidéntlar otturisida perq bar idi.
2000-Yillarning béshida iranning mexpiy yadro programmisining ashkarilinishi iranning tashqi siyasitige éghir zerbe berdi. Xelqara jemiyet téhranning musteqil tetqiqatlarni yoshurushqa urunushidin ensireshke bashlidi. Bu amérikidiki qattiq qollargha émbargolarni dawamlashturush we kücheytish üchün bahane bolup berdi. Yene bir tereptin her ikki prézidént dewride, aliy rehber xaminiy gherbning niyitige guman bilen qarashni dawamlashturdi. Xaminiy bu munasiwette bir «répér» yaki «sotchi» süpitide rol oynidi. U prézidéntlarning iqtisadni yéniklitish üchün gherb bilen yéqinlishishigha yol qoyghan bolsimu, lékin isra’iliye we amérikigha qarshi turushni yadroluq idé’ologiyelik tüwrükler dep qaridi we bularning hergiz toluq tashlinip qalmasliqigha kapaletlik qildi.
Axirida 2003-yilidiki iraq urushi rayonni turaqsizlashturghan muhim amil boldi. Bu urush iranning riqabetchisi saddam hüseyinni yoqatqan bolsimu, lékin amérika qoshunlirining biwasite iran chégrisigha jaylishishini keltürüp chiqardi. Aliy rehber eli xaminiy bu istratégiyelik orunlishishni amérikining téhrandiki réjimni özgertish meqsitidiki chong pilanining bir qismi dep qaridi we iranning «muhasiridiki qele» ikenliki heqqidiki qarishini téximu kücheytti.
2005-Yiligha kelgende, yadro mesilisining hel bolmasliqi we iraq urushi keltürüp chiqarghan rayonluq jiddiylik, né’o-konsérwatip mehmud ehmedi néjadning textke chiqishigha we téximu qattiq chaqiriq we xitablarning qaytip kélishige yol achti.
Ehmedi néjadning prézidéntliq dewri (2005–2013): eslige qaytish
Mehmud ehmedi néjadning prézidéntliq dewri aldinqi on yildiki mötidil diplomatiyedin tüptin burulush yasighanliqidin dérek berdi. Bu mezgil inqilabiy idé’ologiye bilen qizghin milletchilik özara yughurulghan, yuqiri xeterlik toqunushlar dewrini bashlap keldi.
2005-Yili özini ayetullah xumeyni «yoli»ning sadiq egeshküchisi dep atighan qattiq qol ehmedi néjadning saylinishi «medeniyetler söhbiti» dewrini axirlashturdi. Ehmedi néjad özidin ilgiriki prézidéntlargha oxshimaydighan halda, 1980-yillardiki qopal tenqidiy inqilabiy tilni qaytidin janlandurdi. Buningda «isra’iliye we amérikigha ölüm» dégendek shu’arlar we gherb rehberlirige yézilghan ashkare nesihet xetliri gewdilik rol oynidi.
Uning bu shu’arwaz pozitsiyesi küchlük iran milletchiliki bilen sughurulghan idi. U yadro tetqiqati hoquqini noqul téxnikiliq programmidin merkiziy milliy idiyege we iranning gherbning «tekebburliqi»gha qarshi igilik hoquqini qoghdash kürishining simwoligha aylandurdi. Yadro tereqqiyatini «islamiy tereqqiyat endizisi»ning muweppeqiyiti süpitide teshwiq qilish arqiliq, xelqni islam hakimiyiti etrapigha uyushturushqa zor küch chiqardi we yadro mesilisini ulusal kimlikning ayrilmas bir qismigha aylandurdi.
2010-Yili birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishining 1929-nomurluq qararnamisidin kéyin jiddiylik yuqiri pellige chiqti. Bu qararname téhrangha qaritilghan xelqaraliq eng éghir émbargolar üchün qanuniy ramka yaritip berdi. B d t ning tedbirliri nisbeten tar da’iride bolsimu, lékin u amérika we yawropa ittipaqining iran iqtisadining tüwrüki bolghan banka, tiransport we énérgiye sahelirini nishanlighan qattiq bir tereplimilik jazalirigha yol achti. Bu tedbirler éniq qilip éytqanda, iranni xelqara maliye sistémisidin ayriwétish we dölet ichide naraziliq peyda qilish arqiliq téhranni yadro siyasitini özgertishke mejburlash üchün layihelen’gen idi.
Téhran hayat qélish üchün, özining istratégiyelik tepekkurini bir yürüsh oxshimighan shérikler tori arqiliq bu jaza tedbirlirining tesirini azaytishqa qaratti. Iran gherbning jaza we qamallirini aylinip ötüsh üchün türkiye, wénésu’éla we bélorusiyege oxshash kichik soda shérikliridin paydilandi. Mesilen, türkiye emeldarliri özlirining yolliri bilen portlirining irangha kiridighan mallar üchün transport merkizi bolushigha yol qoydi. Wénésu’éla bolsa énérgiye hemkarliqidiki muhim shérikke aylinip, téhranni pishshiqlap ishlen’gen bénzin bilen teminlidi.
Gherb bilen munasiwetning qaytidin yamanlishishi bu qétim iranni xitay, hindistan we koréye qatarliq sherqning chong küchliri bilen yéqinlishishqa ittirdi. Gherbning émbargosi sewebidin «total» (Total) we «shél» (Shell) gha oxshash yawropa gigantliri iran baziridin chékin’gende, iran öz yönilishini xitay we jenubiy koréyege buridi. 2012-Yiligha kelgende, xitay iranning asasliq bénzin teminligüchisi we jenubiy pars gaz kénigha oxshash ul eslihe türliridiki birinchi derijilik meblegh salghuchisigha aylandi. Jenubiy koréye we hindistan bolsa, amérika dolliri asas qilinghan maliye sistémisidin aylinip ötüsh üchün, yerlik pullarni (won we rupiyege oxshash) qollinish yaki bartér (néfitni ashliq yaki gürüchke almashturush) sodisi qilish arqiliq irangha yardem berdi.
2008-Yili ehmedi néjad «qurulmiliq özara tesir körsitish» (Constructive Interaction) siyasitini otturigha qoydi. Namidin qurulmiliqtek körünsimu, emeliyette bu gherbning kontrolluqidiki rayonlardin qéchip, siyasiy menpe’etke érishkili bolidighan rayonlarda iranning tesirini ashurush meqsitidiki aktip istratégiye idi. Buning muhim bir qismi latin amérikisigha singip kirish bolup, iran istratégiyechiliri buni amérikining iraq we afghanistandiki herbiy tesirige qarita bérilgen assimétrik inkas dep qaridi. Téhran chawézgha oxshash rehberler bilen qoyuq munasiwet ornitish arqiliq, amérikigha özining «arqa hoylisi»da xiris qilishni, shuning bilen birge bu munasiwetlerdin paydilinip yadro programmisi üchün meniwi medet we émbargolarni aylinip ötüsh üchün emeliy yollargha érishishni meqset qildi.
Dölet ichidin élip éytqanda, émbargo dewri islam inqilabiy muhapizetchiler qismining (IRGC) iqtisadni kontrol qilish da’irisini kéngeytishige yol qoyush arqiliq iran iqtisadini tüptin özgertti. Chetel shirketliri néfit, gaz we ul eslihe türliridin waz kechkende, hökümet bu toxtamlarni riqabet xaraktérlik xéridar chaqirish ötküzmeyla inqilabiy muhapizetchilerge qarashliq shirketlerge (mesilen, xatemul enbiya shirkitige) ötünüp berdi.
Bu dewrde «yérim dölet igilikidiki» shirketlerning qed kötürüshi barliqqa keldi. Bu shirketler resmiy jehette xususiy bolsimu, emeliyette inqilabiy muhapizetchiler we bashqa konsérwatip guruhlar teripidin kontrol qilinatti. Bu orunlar émbargolargha qarita téximu chidamliq bolghanliqi we biwasite dölet yardimige érishkenliki üchün, eneniwi xususiy karxanilarni chetke qaqqan idi. Bu jeryan emeliyette iqtisadni herbiyleshtürüp, iranning «muhasiridiki qorghan» muhitining asasliq menpe’etdarlirining herbiy élitlar bolushini keltürüp chiqardi.
Hesen ruhaniy dewri we «mudapi’e zenjiri» (2013–2018)
Hesen ruhanining prézidéntliq dewri bir-birige zit bolghan murekkep ikki yüzlük xaraktéri bilen alahide perqlinidu: bir tereptin, iqtisadni qutquzush üchün gherb bilen diplomatik jehette qayta birlishishke tirishish; yene bir tereptin, «mudapi’e zenjiri» arqiliq iranning üstünlükini saqlap qélishni meqset qilghan, yuqiri derijide herbiyleshken rayonluq siyaset yürgüzüsh.
Hesen ruhani 2013-yili ehmedi néjad dewridiki iqtisadiy bashqurushtiki meghlubiyet we yétim qélishtin zérikken iran xelqining qollishi bilen saylandi. Uning eng muhim wezipisi xelqara émbargolarning yükini yéniklitish hemde pul paxalliqi bilen ishsizliq ewj alghan dölet ichi iqtisadini muqimlashturush idi.
Bu tirishchanliqning eng chong netijisi 2015-yili imzalanghan «yadro kélishimi» (JCPOA) boldi. Bu kélishim boyiche, iranning yadro programmisi xelqaraliq qattiq kontrol we atom énérgiyesi orginining (IAEA) nazariti astigha élinish bedilige, irangha qaritilghan iqtisadiy émbargolar qismen bikar qilinidighan boldi. Gerche bu kélishim deslepte ruhaniyning abroyini östürüp, uning 2017-yili qayta saylinishigha kapaletlik qilghan bolsimu, lékin uning muweppeqiyiti cheklik boldi. Amérika yadrogha munasiwetsiz bolghan bashqa jazalarni dawamlashturdi, bu yawropa shirketlirining meblegh sélishigha tosalghu boldi. 2018-Yili tramp hökümitining kélishimdin chékinishi iran iqtisadining kelgüsini yene bir qétim mujimellik ichide qaldurdi.
Ruhaniy diqqitini yadro mesilisige qaritiwatqan bir peytte, ottura sherq «ereb bahari» we «iraq-sham islam döliti»ni yeni da’ish (ISIS) ning qed kötürüshi bilen qaytidin shekilliniwatatti. Bu krizislar téhranni ehmedi néjad dewridiki «yer shari xaraktérlik» (latin amérikisi we afriqigha yüzlinishtin) istratégiyelik tashqi siyasettin barghanséri rayonluq we herbiyleshken tashqi siyasetke yüzlinishke mejburlidi. Islam inqilabiy muhapizetchiler qismining tesiri astida, iranning istratégiyesi «medeniyetler söhbiti»din barghanséri aktip herbiy mudaxilige özgerdi. Bu burulushni aliy diniy rehberning konsérwatip guruhi teripi qollidi. Ular islam jumhuriyitini peqet öz tesir küchini dölet chégrisining sirtigha chiqirish arqiliqla hayat qalalaydighan «muhasiridiki qele» dep qarashni dawamlashturdi.
«Mudapi’e zenjiri» doktirini (The Chain of Defense Doctrine)
Iranning tesir küchini bashqa döletlerge kéngeytish istratégiyesige nezeriyewi asas yaritish üchün, iran rehberliki «mudapi’e zenjiri» doktirinisini shekillendürdi. Bu istratégiyege asaslanghanda, iranning ulusal bixeterlikining aldinqi sépi döletning fizikiliq chégralirida emes, belki liwan, süriye, iraq we yemende idi. Iran istratégiyechilirining qarishiche, bu döletlerning her biri rayonluq we xelqaraliq riqabetchilerge, bolupmu asasliqi amérika, isra’iliye we se’udi erebistangha qarshi turidighan aldinqi herbiy bazilargha wekillik qilidu. Bu doktirin boyiche, iranning bu töt döletning her qandaq biridiki tesirining ajizlishishi, téhranning rayonluq tesiri we gé’opolitikiliq mewjutluqi üchün éghir selbiy aqiwetlerni élip kélidu.
«Ereb bahari» türtkiside 2011-yili süriyede partlighan hökümetke qarshi qozghilanglar iranni süriyege bashlap kirdi. Iranning «qarshiliq körsitish oqini» (iran, süriye we hizbullahni öz ichige alidu) qollishi istratégiyelik bir tallash idi. 2014-Yili «iraq-sham islam döliti» (ISIS) teshkilatining bash kötürüshi iranni iraqtiki jenglerge aktip qatnashturdi we uni amérika bilen oxshash bir istratégiyelik sepke tizdi. Shuning bilen, iranning tesir da’irisi baghdad we demeshiq arqiliq pars qoltuqidin ottura déngizghiche kéngeydi. Iran qoshunliri we wekil qoralliq küchliri/térror teshkilatliri iraq, yemen, liwan we süriyege keng tarqalghan bolup, amérika we isra’iliye élip bérish éhtimalliqi bolghan herbiy hujumgha qarshi mudapi’e zenjiri shekillendürdi.
Süriye: «altun halqa» we «köwrük»
Bu zenjir ichide süriye eng halqiliq orungha ige idi. Wélayati qatarliq iran istratégiyechiliri süriyeni mudapi’e sépining «altun halqisi» dep teswirligen. Süriye téhranni liwan (bolupmu hizbullah) we pelestin bilen baghlaydighan hayatliq «köwrüki» dep qaralghan idi. Demeshiqtiki esed réjimi yiqilsa, iran bu wakaletchi küchliri bilen bolghan quruqluq alaqisini yoqitip qoyatti, bu emeliyette iranning isra’iliyege qarshi turidighan asasliq quruqluq liniyesini késip tashlighanliq bolatti. Netijide, iranning süriye ichki urushigha herbiy jehettin qatnishishi rayonluq üstünlük üchün élip bérilghan mewjutluq kürishi süpitide qaralghan idi. Téhran rehberliki esed hökümiti yiqilsa, iran-isra’iliye-amérika arisidiki üch tereplik tengpungluq iranning ziyinigha bolidu dep qaridi, shunga süriyeni saqlap qélishni adaqqiche qilishqa tégishlik jeng dep belgilidi.
Rusiye bilen bolghan «menpe’et toyi»
2015-Yiligha kelgende, iran süriyediki «mudapi’e zenjiri»ni saqlap qélish kürishide meghlup bolush girwikige kélip qalghan idi, chünki demeshiqtiki alewi réjimi yiqilish aldida turatti. Téhran üchün éytqanda, esedning yiqilishi mewjutluq xewpi élip kélidighan éghir zerbe bolup hésablinatti. Buning aldini élish üchün, iran rehberliki tashqi siyasette abide xaraktérlik burulush qildi. Yeni rusiyening herbiy mudaxilisidin paydilinip, özliri on yildin artuq izdep kelgen amérika bésimigha taqabil turghuchi küch (tengpungluq) ni qolgha keltürmekchi boldi. Rusiyemu esed réjimini saqlap qélishni özining yershariwi istratégiyesige uyghun dep qaridi. Buning bilen ikki terep arisida esed hakimiyitini weyranchiliqtin qutquzushtin ibaret jiddiy éhtiyaj türtkiside bir xil «menpe’et toyi» barliqqa keldi. Yeni bu shérikchilik, her ikki döletning rayonda öz menpe’etlirini yalghuz qoghdiyalmaydighanliqini özara tonup yétishi netijiside tughulghan idi.
Bu ittipaqlishishtiki eng birinchi ortaq nishan weyran qilish emes, belki réjimni tereqqiy qildurush idi. Her ikki dölet urushtin kéyinki süriyeni kona réjimni tüptin weyran qilish arqiliq emes, belki kona réjimning asasida tereqqiy qildurush arqiliqla qurup chiqqili bolidu, deydighan qarashta birlikke keldi. Her ikki dölet süriye toqunushini amérikining rayonluq zomigerlikige xiris qilishning bir yoli dep qaridi. Iran meslihetchiliri bu küreshni bir «kichik dunya urushi» dep teswirlidi hemde téhran üchün paydiliq netijige érishishte rusiyening meditini zörür dep qaridi. Netijide 2015-yili séntebirde rusiye qoshunlirining orunlashturulushi jeng meydanlirini muqimlashturush jeryanida ikki dölet otturisida ilgiri körülüp baqmighan herbiy we diplomatik maslishish dewrini qozghidi.
Gerche ikki terep otturisida taktikiliq hemkarliq bolsimu, moskwa bilen téhranning uzun muddetlik nishanliri tüptin perqlinidighanliqini körsitip béridu. Bu zitliq mundaq bir qanche jehette gewdilinetti;
- Yer shari xaraktérlik we rayonluq nishan: iranning süriyediki menpe’iti özining rayonluq üstünlük hoquqini qoghdash we wakaletchi küchler torini saqlashqa idi. Rusiyening menpe’iti bolsa süriyeni özining tesir küchke ige dunyawi küch we yer shari xaraktérlik muressechi süpitide qaytidin tiklesh pilanining bir qismi dep qaraytti.
- Isra’iliyege tutqan pozitsiye: rusiye isra’iliyege özining ottura sherqtiki bolupmu süriyediki heriketlirining isra’iliyening dölet bixeterlikige tehdit salmaydighanliqi heqqide kapalet bergen idi. Bu iranning süriyening jenubidiki mewjutluqini kücheytish arqiliq hizbullah we isra’iliye chégrisigha téximu asan yétip bérishtin ibaret istratégiyelik nishanigha tüptin zit idi.
- Rayonluq tengpungluq: rusiye iran bilen etrapliq istratégiyelik ittipaq tüzüshni xalap ketmeytti, chünki rusiye özining «shi’e lagéri» ning ezasi süpitide körülüshini xalimaytti. Moskwa choqum sünniy mezhipi yétekchilikidiki pars qoltuq döletliri bilen bolghan munasiwitini we öz döliti ichidiki 15 milyon sünniy nopusining pozitsiyesini diqqetke élishqa mejbur idi.
- Esed hakimiyiti ichidiki ikki dölet riqabiti: toqunush axirlishishqa qarap yüzlen’genséri, ikki shérik iqtisadiy we herbiy tereplerde riqabetchige aylandi. Süriyening bezi yuqiri qatlam rehberliri rusiyening mewjutluqini alahide qarshi aldi, chünki ular buni iranning süriye armiyesi üstidiki tesirini tengpunglashturushning bir wastisi dep qarighan idi. Rusiye iranning iran-iraq-süriye-ottura déngiz gaz turuba yoli pilanidin ensireytti, chünki bu rusiyening énérgiye menpe’etige riqabet élip kélishi mumkin idi. Yene kélip her ikki dölet urushtin kéyinki süriyeni qayta qurush jehette köprek hessige ige bolush koyida idi. Shunga kelgüside kimning süriye iqtisadini kontrol qilidighanliqi üstide riqabetlishishi kérek idi.
2018-Yiligha kelgende, iranning tashqi siyasiti bir aylanmini tamamlidi. Tramp hökümitining yadro kélishimidin chékinishi ruhaniy dewrining gherb bilen yéngiche munasiwet ornitish ümidini sugha chilashturdi. Bu iran konsérwatiplirining iranni «muhasiridiki qorghan» dep qaraydighan köz qarishini téximu kücheytti. Diplomatik yolning meghlub bolushi bilen bu konsérwatiplar pat-pat dep turidighan «munasiwetlerni yaxshilash — tügimes küresh ichidiki waqitliq bir tinish xalas» deydighan qarishini téximu küchep teshwiq qildi.
Qiriq yildin köprek waqit ichide, iran inqilab éksport qilghuchi jihadchi bir küchtin, yumshaq küchini tereqqiy qildurush, gherbning sistémisining bir parchisi bolushqa tirishish, medeniyetler ara di’alog, da’ishqa qarshi jengge kirish, rusiye bilen ittipaqlishish qatarliq bir qatar siyasetlerni yolgha qoyup öz tesir da’irisini saqlaydighan piragmatik rayonluq küchke aylandi. Gerche «üchinchi yol»din «medeniyetler ara di’alog» we «mudapi’e zenjiri»giche bolghan konkrét doktirinilar özgirip turghan bolsimu, emma islam hakimiyitining mewjutluqi, iranning igilik hoquqi we tashqi küchlerning tesiridin xaliy bolush qatarliq merkiziy nishan iran istratégiye tepekkurining özgermes tüwrüki bolup qaldi.
About the Author
