خەۋەرلەرنىڭ مەنبەسى : ب ب س (BBC) ، ئاكسىيوس (Axios)، First Post، س ن ن تۈرك (CNN TÜRK)
22-ئىيۇل
ئىرانغا قىلىنغان ھۇجۇملارنىڭ كەسكىنلىشىشىگە ئەگىشىپ، ئامېرىكا B-1 بومباردىمانچى ئايروپىلانىنى ئورۇنلاشتۇردى ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكا ئارمىيەسى سەيشەنبە كۈنى B-1 تىپلىق ئاۋازدىن تېز، ئۇزۇن مۇساپىلىك بومباردىمانچى ئايروپىلاندىن پايدىلىنىپ ئىران ئىسلام ئىنقىلابى مۇھاپىزەتچىلەر قوشۇنىنىڭ نىشانلىرىغا زەربە بەرگەن. بۇ ئامېرىكىنىڭ توقۇنۇش قايتا باشلانغان 12 كۈندىن بۇيان تۇنجى قېتىم ئىرانغا زەربە بېرىش ئۈچۈن بۇ بومباردىمانچى ئايروپىلانلارنى ئىشلتىشى بولۇپ ھېسابلىندۇ. .
مۇتەخەسسىسلەر B-1 بومباردىمانچى ئايروپىلانىنىڭ ئىقتىدارى ۋە ئۇنىڭ توقۇنۇشتىكى رولىغا ئائىت بىر قانچە مۇھىم تەپسىلاتلارنى تەكىتلىدى:
1. تېخنىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى: بۇ ئېغىر تىپتىكى بومباردىمانچى ئايروپىلان بولۇپ، F-16 ياكى F-35 كۈرەشچى ئايروپىلانلىرىغا ئوخشىمايدىغان يىرى 34 توننا ئوق-دورا توشۇش ئىقتىدارىغا ئىگە. سائىتىگە 1500 كىلومېتىر سۈرئەت بىلەن ئۇچىدۇ ۋە ھاۋادا يېقىلغۇ تولۇقلىيالايدۇ، بۇ ئۇلارغا ئەمەلىيەتتە چەكسىز مۇساپىنى بېسىش ئىقتىدارى بېرىدۇ.
2. چوڭقۇر سىڭىپ كىرىش: B-1 ئايروپىلانى يەر ئاستى 70 مېتىردىن 80 مېتىرغىچە چوڭقۇرلۇقتىكى نىشانلارغا ئېغىر زىيان يەتكۈزەلەيدىغان ئېنىق زەربە بېرىش ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلەنگەن. بۇ ئۇلارنى ئىراننىڭ قازماداغ رايونىدىكى يەر ئاستى ئەسلىھەلىرىگە ئوخشاش گۇمانلىق يەر ئاستى نىشانلىرىغا قارشى ئالاھىدە ئۈنۈملۈك قىلىدۇ.
3. يادرو ئىقتىدارى: بۇ ئايروپىلانلارنىڭ ئامېرىكا قورال-ياراغ ئامبىرىدىكى ئەڭ خەتەرلىك ئايروپىلانلارنىڭ بىرى بولۇپ، يادرو بومبىسى توشۇش ۋە ئېتىش ئىقتىدارىغىمۇ ئېگە.
ئەمما بۇ ھوجۇملارغا مۇھىت ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك نۇقتىسىدىن زور ئەندىشىلەر مەۋجۇت. ئەگەر B-1 بومباردىمانچى ئايروپىلانلىرى يادرو ئەسلىھەسىنىڭ يادروسىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك زەربە بەرسە، ئۇ پۈتكۈل رايوننى بۇلغايدىغان ۋە ئەسىرلەر بويى داۋاملىشىدىغان ئېكولوگىيەلىك تەسىرلەرنى پەيدا قىلىدىغان يادرو ياكى رادىياتسىيى ئاپىتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
20-22 ئىيۇل
ئامېرىكا ئىراننىڭ قوماندانلىق مەركەزلىرى، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە يادرو ئەسلىھەلىرىگە يېقىن رايونلارغا قاراتقان 10- ۋە 11-كېچىلىك ئۇدا ھەربىي زەربە بېرىشنى باشلىدى. بۇ زەربە بېرىش بۇيرۇقىنى ترامپ يېقىندا ئىئوردانىيە ۋە ئىراقتا ئۈچ ئامېرىكا ئەسكىرىنىڭ قازا قىلغانلىقىغا ئىنتىقام سۈپىتىدە بەردى. بۇنىڭغا قارىتا، ئىران «ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش» ئېلان قىلدى. تېھران ھورمۇز بوغۇزىدىكى سودا نېفىت تانكىرلىرىغا ھۇجۇم قىلدى ھەمدە بەھرەين، كۇۋەيت ۋە ئىئوردانىيەدىكى ئامېرىكا ھەربىي ئەسلىھەلىرىگە درون ھۇجۇمى قوزغىدى. ئىران ئەمەلدارلىرى ئەگەر دۆلىتى نېفىت ساتالمىسا، رايون خاراكتېرلىك ھېچقانداق ئۇل ئەسلىھەنىڭ بىخەتەر قالمايدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. ترامپ ئەگەر پاراخوتلارغا قىلىنغان ھۇجۇملار داۋاملاشسا، ئىراننىڭ ئېلېكتر ئىستانسىلىرى ۋە كۆۋرۈكلىرىنى ۋەيران قىلىدىغانلىقى بىلەن تەھدىت سېلىپ ئىنكاس قايتۇردى.
23-ئىيۇل: توقۇنۇشنىڭ قىزىل دېڭىز ۋە ئەنگلىيە بازىللىرىغچە كېڭەيدى
يەمەندىكى ئىران قوللايدىغان خۇسىي قوزغىلاڭچىلىرى قىزىل دېڭىزدا سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئىككى نېفىت پاراخوتىغا (ئېنسېلىيا ۋە لەيلا) ھۇجۇم قىلغان. بۇنىڭ بىلەن باشقا 10 نېفىت پاراخوتى چېكىنىشكە مەجبۇرلىغان. خۇسىيلار بۇ ھۇجۇملارنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يەمەنگە قاراتقان قامالىغا قايتۇرۇلغان ئىنتىقام ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. نەتىجىدە، ترامپ خۇسىيلار ۋە ئىرانغا قارىتا «زور كۆلەملىك ھەربىي جازا» بېرىدىغانلىقى بىلەن تەھدىت سالدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران ھورمۇز بوغۇزىنىڭ قاتناش ئۈچۈن «پۈتۈنلەي يېپىق» ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران دۆلەت تاراتقۇلىرى ئامېرىكىنىڭ چېگرا زەربىسىدە 2 كىشىنىڭ قازا قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.
تېھران يەنە ئەنگلىيەگە تەھدىت سېلىپ، ئەنگلىيە بازىلىرىنىڭ (مەسىلەن، ئامېرىكا بومباردمانچى ئايروپىلانلىرى زەربە بېرىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن RAF Fairford بازىسى) ئەمدى «قانۇنلۇق نىشان» ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئەنگىلىيەنىڭ يېڭلا ھوقۇقنى تاپشۇرۋالغان باش مىنىستىر ئاندىرى بۇرنھام رەھبەرلىكىدىكى ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشتا ئەنگىلىيە بازىللىرىنى ئىشلتىشكە يول قويىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى ۋە ئىراننىڭ ئېنكاسىغا قارىتا ئۆزىنى قوغداشقا تولۇق تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇرشنىڭ يېڭىدىن كەسكىنلىشى نېفىت باھاسىنىڭ بىر تۇڭىنى 100 دوللارغا ئۆرلىتىۋەتتى.
24-ئىيۇل
ئامېرىكىنىڭ بومباردىمانى 13-كېچىگە قەدەم قويغاندا، ئىران دۆلەت تاراتقۇلىرى 4 كىشىنىڭ قازا قىلغانلىقىنى ۋە 5 كىشىنىڭ يارىلانغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. ھورمۇز بوغۇزى سودا ترانسپورتى ئاساسەن توختاپ قالدى، پەقەت 1 نېفىت پاراخوتىلا ئۆتتى، بۇ 7-مايدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن سان. نېفىت باھاسى 100 دوللاردىن (74.96 فوندستېرلىڭ) يۇقىرى بولۇشنى داۋاملاشتۇردى. ترامپ خەلقئارا پاراخوت قاتنىشىغا يەتكۈزۈلگەن زىياننى تۆلەش ئۈچۈن ئىراننىڭ توڭلىتىلغان مەبلىغىنى مۇسادىرە قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى، بۇ 6-ئايدىكى بۇزۇلغان كېلىشىمنىڭ 11-ماددىسىغا بىۋاسىتە خىلاپ. ئىران تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بۇ مۇسادىرە قىلىشنى تېخىمۇ چوڭ مالىمانچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان «پارتلىغۇچ خاراكتېرلىك ئۈلگە» دەپ ئەيىبلىدى.
ئامېرىكىغا بولغان زىيانلىرى
ترامپ ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى ئىراننىڭ ھورمۇز بوغۇزى ئەتراپىدىكى ھەربىي ئىقتىدارى «يوق دېيەرلىك» دەۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما باشقا مەنبەلەر ئىراننىڭ يەنىلا ئامېرىكىغا قاتتىق زەربە بېرىۋاتقانلىقىنى خەۋەر قىلماقتا. ھىندىستاننىڭ First Post خەۋەر قانىلىنىڭ بىلدۈرىشىچە ، ترامپ ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قوشۇنى ئامېرىكا ھەربىي بازىلىرىغا قارشى باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە درونلار بىلەن ئىنتىقام خاراكتېرلىك ھۇجۇم قوزغىدى. ئىران تۆۋەندىكىلەرنى نىشانلىغان:
- كۇۋەيتتىكى تۆت ئامېرىكا ھەربىي لاگېرى: ئۇلار بۇ يەردە بىر پاترىئوت (Patriot) ھاۋا مۇداپىئە باتارېيەسى ۋە بىر MQ9 درون (ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان) ئىسكىلاتىنى ۋەيران قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
- ئىوردانىيەدىكى ئامېرىكا قوشۇنلىرى: ئىران بۇ يەردە بىر THAAD (يۇقىرى بوشلۇقتىكى تېرمىنال رايونى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسى) باتارېيەسى، بىر پاترىئوت سىستېمىسى ۋە بىر CRAM (راكېتا، زەمبىرەك ۋە مىناميوتقا قارشى تۇرۇش) رادارىغا زەربە بەرگەنلىكىنى ئېيتتى.
مۇداپىئە سىستېمىللىرىنىڭ تەننەرخى ۋە چىقىمى
خەۋەر قىلىنىشىچە، ئىران دۇنيادىكى ئەڭ قىممەت مۇداپىئە سىستېمىسىغا قارشى بىر قەدەر ئەرزان بولغان شاھىد درونلىرى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ئىشلەتمەكتە.
ئامېرىكىغا تەۋە ھەربىي ئەسلىھەلەرنىڭ چىقىملىرى تۆەندىكىچە:
- THAAD بىر تال: 3 مىليارد دوللارغىچە
- پاترىئوت بىر تال:4 مىليون دوللار
- CRAM رادارى، بىر تال: مىليون دوللار
تېخنىكا ۋە ئۈسكۈنىلەردىن باشقا، ئامېرىكا ئېغىر يەنە باشقا زىيانلارغا ئۇچرىغان. بۇنىڭ ئىچىدە 40 تىن ئارتۇق ئايروپىلان، ئونلىغان رادار ۋە مۇھىم قوماندانلىق مەركەزلىرى بار. ئادەم تالاپىتىمۇ ئېشىپ، كەم دېگەندە 18 ئامېرىكا ئەسكىرى ئۆلگەن ۋە 550 دىن ئارتۇق ئەسكەر يارىلىنىپ داۋالانماقتا.
ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ كۆلىمى، سۈنئىي ھەمراھ ئاخباراتى ۋە ئۇزۇن مۇساپىلىك ئېنىق زەربە بېرىش جەھەتتە ئەۋزەللىككە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما مەنبەلەر ئىراننىڭ چىدامچانلىقى ۋە ئەرزان باھالىق تېخنىكىلارنى ئىشلىتىشى ئامېرىكىنىڭ يېڭىلمەسلىك ئوبرازىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
توقۇنۇش ۋە ھەربىي ئەسلىھەلەرنىڭ خوراپ كەتكەنلىكىگە قارىتا، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 216 گە قارشى 212 ئاۋاز بىلەن 2027-يىللىق مۇداپىئە خامچوتىنى ماقۇللىدى. بۇ خامچوت ئامېرىكا ھەربىي مۇداپىئە تارىخىدا رېكورت يارىتىپ 1.5 تىرىليون دوللارغا يەتكەن بولۇپ، ئالدىنقى يىلدىكى 900 مىليارد دوللارلىق خامچوتتىن %66 ئاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ياقتۇردىڭىزمۇ؟
About the Author
