رەسىمنىڭ مەنبەسى : Al MajallA
2026-يىلى 17-ماي، ئەتەنگەن سائەت 5:02 ET
ئېمىلىي فېڭ (Emily Feng)
مۇھىم ئەسكەرتىش. بۇ ن پ ر NPR نىڭ ئېمىلىي فىڭ تەرىپىدىن ئىشلىگەن خەۋىرىنىڭ ئۇيغۇرچە ئەينەن، ئۆزگەرتىلمىگەن ۋە قىسقارتىلىمىغان تەرجىمىسىدۇر. ماقالىنىڭ ئۇلىنشى بۇ بولۇپ، پۈتۈن ھوقۇق NPR ۋە ئېمىلىي فېڭ (Emily Feng) غا ئائىتتۇر.
جىسىر ئەل-شۇغۇر، سۈرىيە — پىلان جەسۇر ئىدى. كېچە قاراڭغۇلۇقىدىن پايدىلىنىپ، بىر سەرخىل قوشۇن سۈرىيە ھۆكۈمەت ئەسكەرلىرىگە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىپ، رېجىم كونتروللۇقىدىكى شىمالىي شەھەر ھەلەبكە تۇتىشىدىغان ئىستراتېگىيەلىك تەمىنات يوللىرىنى ئۈزۈپ تاشلىدى.
بۇ جەڭچىلەر نەچچە ئاي بويى ھەلەب ئەتراپىدىكى يېزىلاردا، دۈشمەن لىنىيەسىنىڭ ئىچكىرىسىدىكى ئىككى مىلدىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتىكى ئىشلىتىلمەيدىغان بىر سۇ تونېلىنى جىمجىت تازىلىغان ئىدى. ئەينى ۋاقىتتىكى قوزغىلاڭچى گۇرۇپپا ھەييەت تەھرىرىش شامنىڭ رەھبىرى، ھازىرقى سۈرىيە رەھبىرى ئەھمەد ئەل-شەرا بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن مەخپىي ئۇچرىشىشتا، ئۇلار ھەلەبنى رېجىم كونتروللۇقىدىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھۇجۇم قىلىشقا كېلىشكەن.
بۇ سەرخىل جەڭچىلەر سۈرىيەلىك ئەمەس ئىدى. ئۇلار ئۇيغۇرلار — خىتايدا ئۇزۇن مۇددەت زىيانكەشلىككە ئۇچراپ كەلگەن، كۆپىنچىسى مۇسۇلمان بولغان بىر مىللىي ئاز سانلىق مىللەت ئىدى. 2024-يىلى نويابىردىكى بىر كېچىدە ھۇجۇم باشلانغاندا، ئۇلار ھەرىكەتكە ئۆتتى.
ئوكسىگېن تۇڭى تاقىغان بىر قىسىم ئەسكەر ھاۋا ئالماشتۇرۇش ياخشى بولمىغان، بەزى جايلىرىنىڭ ئېگىزلىكى بىر ياردىمۇ كەلمەيدىغان تونېلغا ئورۇنلاشتى. ئىككىنچى بىر بۆلۈك بولسا ھەلەبنىڭ قارشىسىدىكى زەيتۇنلۇقلاردا پىسسترىمىدا ياتتى.تاڭ ئاتقاندا، تونېلدىكى قىسىم رېجىم قوشۇنلىرىنىڭ ئارقىسىدىن چىقتى، ئىككىنچى قىسىم بولسا ئالدىن ھۇجۇم قىلىپ، ھۆكۈمەت ئەسكەرلىرىنى ساراسىمە ئىچىدە تارقىتىۋەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، باشقا قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ قوزغىلاڭچى قىسىملىرى ھەلەب شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىشقا باشلىدى. بىر قانچە كۈن ئىچىدە، سۈرىيەنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى قوزغىلاڭچىلارنىڭ قولىغا ئۆتتى. «بىز چىڭ تۇردۇق. مۆجىزە خاراكتېرلىك ھالدا، ئۆلۈمگە قاراپ ئېتىلغان بارلىق قېرىنداشلار ئامان قالدى» دەپ ئەسلەيدۇ تونېل ئىچىدىكى قىسىمنىڭ 31 ياشلىق قوماندانى ھوبەيد. ئۇ ئۇنىڭدىن كېيىنكى ھەپتىلەردە ئارمىيە ئەسكەرلىرىنى سۈرىيە پايتەختى دەمەشققىچە قوغلىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ: «ھەممىمىز ھايات قالدۇق ۋە سۈرىيەنىڭ ئازاد بولغانلىقىغا شاھىت بولدۇق» دېدى. ھەلەب قولدىن كەتكەندىن كېيىن بىر ھەپتىدىن ئارتۇق ۋاقىت ئۆتكەندە، سۈرىيەنىڭ تەختتىن چۈشۈرۈلگەن دىكتاتورى بەششار ئەل-ئەساد رۇسىيەگە قاچتى: «ھەلەبتىن دەمەشققىچە بولغان يولىمىز ئوچۇق ئىدى» دەپ قوشۇمچە قىلدى ھوبەيد.
بۇ، ئوتتۇرا ئاسىياغا تارقالغان، ئەمما خىتاينىڭ ئەڭ غەربىدىكى شىنجاڭ رايونىغا مەركەزلەشكەن، تۈركىي ۋە ئاساسلىقى مۇسۇلمان بولغان ئاز سانلىق مىللەت ئۇيغۇرلارنىڭ قانداق قىلىپ ئاخىرىدا سۈرىيەدىكى ئەڭ چوڭ چەتئەللىك جەڭچىلەر قوشۇنىغا ئايلانغانلىقى ھەققىدىكى ھېكايە.ۋاشىنگتون يېقىن شەرق سىياسىتى تەتقىقات ئورنىنىڭ تەتقىقاتچىسى ئارون زېلىن ( Aaron Zelin): «ئۇلار [ئەساد] رېجىمى يىقىلىشتىن ئىلگىرى ھەييەت تەھرىرىش شام بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئاساسلىق جەڭچىلەرنىڭ بىر قىسمى ئىدى ۋە ئىچكى ئۇرۇشتا ناھايىتى چوڭ رول ئوينىدى. نۇرغۇن جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار [سۈرىيەدىكى] جەڭلەردە ئەڭ كۆپ تاۋلانغان كىشىلەردۇر» دېدى.
شۇنداق بولسىمۇ، سۈرىيەدىكى سىرلىق ئۇيغۇر جەمئىيىتى ھازىرغىچە زىيارەتنى قوبۇل قىلىشقا قوشۇلمىغان ئىدى. بىر ئاي جەريانىدا، 40 تىن ئارتۇق جەڭچى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرى NPR بىلەن سۆزلەشتى. قوزغىلاڭچىلار كونتروللۇقىدىكى شىمالدا، ئۇلار تېز سۈرئەتتە ئۆزلىرىنى باشقا قوزغىلاڭچى گۇرۇپپىلار ئورۇندىيالمىغان ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالىدىغان، يۇقىرى ئىنتىزاملىق ۋە ئۈنۈملۈك جەڭچىلەر سۈپىتىدە نامايەن قىلدى. ئۇلارنىڭ دۆلەتتىكى 14 يىلغا يېقىن داۋاملاشقان ئىچكى ئۇرۇشتىكى ھالقىلىق جەڭلەردە ئوينىغان رولى سۈرىيەنىڭ ھازىرقى رەھبىرى شەرائنىڭ ئاخىرىدا ئەساد رېجىمىنى سىقىپ چىقىرىش ئۈچۈن يېتەرلىك كۈچ توپلىشىغا ياردەم بەردى.
مىننەتدارلىق يۈزىسىدىن، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى بۇ يىل ئەڭ چوڭ ئۇيغۇر قوراللىق كۈچىنى قايتا تەشكىللەنگەن سۈرىيە مىللىي ئارمىيەسىگە قوشۇۋەتتى ۋە بىر قانچە ئۇيغۇر قومانداننى يېڭى مۇداپىئە مىنىستىرلىقىغا ئوفىتسېر قىلىپ تەيىنلىدى. بەزى ئۇيغۇرلارغا سۈرىيە گراژدانلىقى بېرىش ھەققىدە گەپ-سۆزلەرمۇ بار. گەرچە يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى تەسىر كۈچى زور بولسىمۇ ، ئۇيغۇرلارنىڭ سۈرىيەدىكى ئورنى ئانچە مۇستەھكەم ئەمەس. بەزى سۈرىيەلىك ئەرەبلەر ئۇلارغا ۋە باشقا چەتئەللىك جەڭچىلەرگە گۇمان ۋە قورقۇنچ بىلەن قارايدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي سۈرىيەگە ئۇيغۇرلارنى قوغلاپ چىقىرىش توغرىسىدا دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتتى. ئۆتكەن چارەك ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان، بېيجىڭ چەتئەلدىكى بارلىق ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى تېررورچى دەپ قاراپ كەلدى ۋە ئۇيغۇر ھەرىكەتلىرىنى 30 يىل ئىچىدە خىتاي ئىچىدە مىڭلىغان تېررورلۇق ھۇجۇملىرىغا (بەزىلىرى ئۆلۈمگە سەۋەب بولغان) ئىلھام بەرگەن ياكى يېتەكچىلىك قىلغان دەپ قايتا-قايتا ئەيىبلىدى.خىتاي دائىرىلىرى يەنە ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىچىدە، شىنجاڭ رايونىدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا زەربە بېرىشنى كۈچەيتتى. كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، 2017-يىلىدىن باشلاپ، دائىرىلەر يۈزمىڭلىغان ئۇيغۇرنى «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» غا ئەۋەتىشكە باشلىغان بولۇپ، ئۇ يەردە ئۇلارغا خىتاي تىلى ئۆگىتىلگەن ۋە خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرىنى يادلاشقا مەجبۇرلانغان.
NPR نىڭ ئىلگىرىكى خەۋەرلىرى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە قارىغاندا، باشقا ئۇيغۇرلار ئۆيدە ئېغىر نەزەربەندكە ئېلىنغان، پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىغان ياكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت ئاستىدا قالغان، ياكى پاسپورتلىرى مۇسادىرە قىلىنغان. 2021-يىلى ئامېرىكا خىتاينىڭ ھەرىكىتىنى ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتىدى. بېيجىڭ بۇ قارارنى قاتتىق ئەيىبلىدى ۋە تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىنى رايوندىكى كەڭ كۆلەملىك ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش تىرىشچانلىقىنىڭ زۆرۈر بىر قىسمى دەپ ئاقلىدى.
ئۇيغۇرلار بىلەن خىتاي دۆلىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك زۇلۇم ۋە قارشىلىق دەۋرى
1933-يىلى 12-نويابىر: بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.
1944-يىلى 12-نويابىر: ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى، ئۇ ئەمەلىيەتتە سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپدارى بولغان بىر دۆلەت ئىدى.
1949-يىلى 1-ئۆكتەبىر: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ رەھبىرى ماۋ زېدۇڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى.
1949-يىلى 20-دېكابىر: خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى قوشۇنلىرى شىنجاڭنىڭ غۇلجا شەھىرىگە كىرىپ، رايوننىڭ كونتروللۇقىنى قولغا ئېلىپ زور غەلىبە قىلدى.
1954-يىلى ئۆكتەبىر: ماۋ زېدۇڭ بىر قانچە ھەربىي بىرىگادىلارغا بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، ئۇلارنى رايوننى تىنچلاندۇرۇش ۋە ئىقتىسادىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان يېرىم ھەربىي تەشكىلاتقا (بىڭتۈەن) ئۆزگەرتىشنى بۇيرۇدى.
1954-يىلى 31-دېكابىر: خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى شىنجاڭنىڭ قاشتېشى سودا شەھىرى خوتەندە خىتاي ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى كۆتۈرۈلگەن ئۇيغۇر قوزغىلىڭىنى باستۇردى.
1962-يىلى ماي: تەخمىنەن 60،000 ئادەم، كۆپىنچىسى ئۇيغۇرلار، شىنجاڭدىن سوۋېت ئىتتىپاقىغا قاچتى.
1990-يىلى 5-ئاپرېل: شىنجاڭدىكى دۆلەتنىڭ تۇغۇت چەكلىمىسىگە قارشى تۇرغان ئۇيغۇرلار بىر ناھىيەلىك ھۆكۈمەت ئىشخانىسىغا بېسىپ كىرىشكە ئۇرۇندى. بېيجىڭ 18،000 ئەسكەر ئەۋەتتى ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش جەريانىدا ئۇيغۇرلارنىڭ 10 ئادەمنى تۇتقۇن قىلغانلىقىنى ۋە ئالتە ساقچىنى ئۆلتۈرگەنلىكىنى ئېيتتى.
1997-يىلى 5-8-فېۋرال: ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنىي پائالىيەتلىرىنى چەكلەيدىغان قاتتىق «قاتتىق زەربە بېرىش» پائالىيىتى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان تۇتقۇنلارغا قارشى ئۇيغۇرلار نامايىش قىلدى، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، كەم دېگەندە يەتتە ئادەم قازا قىلغان. چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى شۇنىڭدىن كېيىن يۈزلىگەن ئۇيغۇرنىڭ قولغا ئېلىنغانلىقىنى، كۆپىنچىسىنىڭ ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
2009-يىلى 5-ئىيۇل: ساقچىلار خىتاينىڭ جەنۇبىدا ئىككى ئۇيغۇرنىڭ ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈلۈشىگە قارشى نامايىش قىلغان ئۇيغۇرلارنى تارقىتىۋەتكەندىن كېيىن، شىنجاڭنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدە خىتايلار بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدا زوراۋانلىق توقۇنۇشى يۈز بەردى. خىتاي بۇ قالايمىقانچىلىقنى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار تەشكىللىگەن دەپ دەۋا قىلدى. بېيجىڭ 197 ئادەمنىڭ ئۆلگەنلىكىنى ۋە 1,700 دىن ئارتۇق ئادەمنىڭ يارىلانغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇيغۇرلار ئۆلۈم سانىنىڭ ئەمەلىيەتتە تېخىمۇ كۆپ ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
2013-يىلى 28-ئۆكتەبىر: خىتاي ئۇيغۇرلارنى بېيجىڭنىڭ مەركىزىدىكى تيەنئەنمېن مەيدانىغا بېنزىن قاچىلانغان ماشىنىنى ھەيدەپ كىرىش بىلەن ئەيىبلىدى.
2014-يىلى 1-مارت: سەككىز ئۇيغۇر كۇنمىڭ پويىز ئىستانسىسى مەيدانىدا يولۇچىلارغا پىچاق بىلەن ھۇجۇم قىلىپ، 31 ئادەمنى ئۆلتۈردى ۋە 141 ئادەمنى يارىلاندۇردى.
2014-يىلى 30-ئاپرېل: خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ شىنجاڭدىكى زىيارىتىنى ئاخىرلاشتۇرغان ۋاقىتتا، ئىككى ئادەم (بىرى ئۇيغۇر دەپ بېكىتىلگەن) ئۈرۈمچى جەنۇبىي پويىز ئىستانسىسى ئىچىدە بومبا پارتلاتماقچى بولدى. ھۇجۇمچىلارنىڭ بىرى يولۇچىلارغا پىچاق تىقىپ، ئۈچ ئادەمنى ئۆلتۈردى، 79 ئادەمنى يارىلاندۇردى.
2014-يىلى 22-ماي: بىر قانچە ئۇيغۇر ئۈرۈمچىدە بىر توپ ئادەمنىڭ ئارىسىغا ماشىنىنى ھەيدەپ كىرىپ بومبا پارتلاتتى، نەتىجىدە 39 ئادەم قازا قىلدى، 94 ئادەم يارىلاندى.
2017-يىلى: خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلغانلىقى توغرىسىدىكى تۇنجى ئاشكارە خەۋەرلەر شىنجاڭدىن تارقىلىشقا باشلىدى.
(مەنبە: ۋاڭ كې؛ خىتاي دۆلەت مەجلىسى ئۇچۇر ئىشخانىسى؛ ۋىلسون مەركىزى؛ كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى
تەييارلىغۇچى: كوننىي خەنجاڭ جىن NPR )
NPR بۇ خەۋەر ئۈچۈن سۆزلەشكەن 40 تىن ئارتۇق ئۇيغۇر جەڭچىسى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنىڭ كۆپىنچىسى — ئۇلارنىڭ ھەممىسى شىنجاڭدىكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن زىيانكەشلىككە ئۇچرىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن پەقەت ئىسمىنىڭلا ئاشكارىلىنىشىنى تەلەپ قىلدى — خىتاي ھۆكۈمىتىگە بولغان چوڭقۇر ئۆچمەنلىكى سەۋەبىدىن سۈرىيەگە قاچقانلىقىنى ۋە شۇ سەۋەبتىن جەڭ قىلغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇلار ھازىر مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىشنى، ھەمدە بەلكىم بىر كۈنى شىنجاڭنى، ياكى ئۇيغۇرلار ئۆز ۋەتىنى دەپ قارايدىغان ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 1949-يىلى كونتروللۇقىغا ئالغان، ئۇيغۇرلار شەرقىي تۈركىستان دەپ ئاتايدىغان بۇ رايوننى قايتۇرۇۋېلىش ئۈچۈن يېتەرلىك قۇدرەتلىك بىر ئارمىيە قۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
ئۇيغۇر جەڭچى نۇرمەمەت خىتايدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان رەھىمسىز زۇلۇملارغا دۇچ كەلگەندىن كېيىن، قورال ئىشلىتىشنى ئۆگىنىش ئۈچۈن سۈرىيەگە كەتكەن.«بىزنىڭ يىگىتلىرىمىز خىتايغا بولغان چوڭقۇر ئۆچمەنلىكى سەۋەبىدىن — ئۇلارنىڭ نەپرىتى شۇنچە كۈچىيىپ كەتكەچكە — ئۇلاردا ئۆلۈمدىن قورقمايدىغان، ساپ نىيەتلىك ۋە قەتئىي بولغان قەيسەر شىجائەت بار » دەيدۇ 40 ياشلىق ئۇيغۇر جەڭچى نۇرمەمەت. «سۈرىيەلىكلەر ئۆزلىرى ئۇچرىغان زۇلۇملارنى — بەششار ئەل-ئەساد رېجىمى تەرىپىدىن قانداق قىينالغانلىقىنى چۈشەندۈردى. بىز مۇنداق ئويلىدۇق: ئەگەر بىز ئالدى بىلەن بۇ كىشىلەرنى بۇ زۇلۇمدىن قۇتقۇزالايدىغان بولساق … بەلكىم ئاللاھ بىر كۈنى بىزنىمۇ خىتاينىڭ زۇلۇمىدىن قۇتقۇزار.» خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە خىتاي كابىنېتى، يەنى دۆلەت مەجلىسى NPR بۇ خەۋەرنى تەييارلاش جەريانىدا يوللىغان سوئاللارغا جاۋاب بەرمىدى.
سۈرىيە يېزىسىدىكى تام بىلەن قورشالغان بىر داچىدا، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى، 36 ياشلىق چوغتال (Choghtal) خىتايدىكى ئائىلىسىنى ۋە تۇرمۇشىنى تاشلاپ سۈرىيەدىكى ئۇرۇشقا قاتنىشىشقا قانداق قارار قىلغانلىقىنى سۆزلەپ بەردى.چوغتال پاكارراق بولۇپ، جەڭ مەيدانىدىن كۆرە ئىشخانىغا تېخىمۇ ماس كېلىدىغان ئادەمدەك كۆرۈنىدۇ. ئۇ تولۇق ئوتتۇرىدا ئەلاچى ئوقۇغۇچى بولغان، خىمىيە ياكى فىزىكا كەسپىدە ئوقۇشنى ئارزۇ قىلغان. ئەمما ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، 2009-يىلى 5-ئىيۇل، ساقچىلار شىنجاڭنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدە نامايىش قىلغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى قاتتىق قوللۇق بىلەن تارقىتىۋەتكەندىن كېيىن، ئۇ كەلگۈسى ھەققىدە قايتا ئويلانغان. ئوقۇغۇچىلار دائىرىلەردىن ئالدىنقى ئايدا خىتاينىڭ جەنۇبىدىكى بىر زاۋۇتتا يۈز بەرگەن، ئىككى ئۇيغۇرنىڭ خىتاي ئىشچىلار تەرىپىدىن ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈلگەن دەپ قارالغان جېدەلنى تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلغان ئىدى. خىتايلار خىتايدىكى ئەڭ چوڭ مىللەت بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ساقچىلارنىڭ نامايىشچىلارنى تارقىتىش جەريانىدىكى قاتتىق قوللۇقى ئۈرۈمچى كوچىلىرىدا ساقچىلارغا ۋە خىتاي پۇقرالارغا قارشى زوراۋانلىق قالايمىقانچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە خىتايلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئۆچ ئېلىش ھەرىكەتلىرىنى قوزغىدى، ئۇيغۇرلارمۇ قارشىلىق كۆرسەتتى. چوغتال جەنۇبىي شىنجاڭدىكى يۇرتىدا تۇرۇپ، ئۈرۈمچىدىكى دوستلىرى ئەۋەتكەن سىنلار ئارقىلىق زوراۋانلىقنىڭ قانداق ئەۋج ئالغانلىقىنى قورقۇنچ ئىچىدە كۆرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۆلچەرىچە، قالايمىقانچىلىقتا كەم دېگەندە 192 ئادەم ئۆلگەن، ئۇلارنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمى خىتايلار. ئۇيغۇر ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى مىڭلىغان ئۇيغۇرنىڭ ئۆلگەن بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىنكى بىخەتەرلىك باستۇرۇشلىرىدا كۆپىنچىسى ياش بولغان يۈزلىگەن ئۇيغۇر تۇتقۇن قىلىندى. چوغتال دۆلەتتىن چىقىپ كېتىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەشكە باشلىدى.«ئەگەر مەن خىتايدىن چىقىپ كەتمىگەن بولسام، تۈرمىدە ئۆلۈپ كېتەتتىم» دېدى ئۇ. «ئۇلار مېنى كېتىشكە مەجبۇرلىدى. ئۇلار بىزنى ھەيدەپ چىقاردى.»
ئۇنىڭ ھېكايىسىنىڭ نۇرغۇن تەرەپلىرى NPR سۈرىيەدە زىيارەت قىلغان ئۇيغۇر جەڭچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرى تەرىپىدىن تەكرارلاندى. زىيارەت جەريانىدا، ئۇيغۇرلار خىتاي دۆلىتىنىڭ نەچچە ئون يىللىق زۇلۇمىنى ۋە دۆلەت كونتروللۇقىنى تەسۋىرلەپ، بۇ ئەھۋاللارنىڭ ئۇلارنى قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىشنى ئۆز ھوقۇقلىرىنى قوغداشنىڭ بىردىنبىر يولى دەپ ئىشىنىشكە باشلىغانلىقىنى ئېيتتى.
«پەقەت شوئار توۋلاش بىلەنلا [ئائىلەمنى] ئازاد قىلغىلى بولامدۇ؟ مەن ئۇلارنى قۇرۇق سۆز ياكى مەنىسىز باياناتلار بىلەن قۇتقۇزالايمەنمۇ؟ بىز پەقەت شىكايەت قىلساقلا خىتاي توختاپ قالمايدۇ» دەيدۇ قەدىمىي يىپەك يولى شەھىرى قەشقەردىن كەلگەن 37 ياشلىق ياسىر.بەزى ياشانغان جەڭچىلەر 1990-يىلىدىكى دۆلەتنىڭ تۇغۇت چەكلىمىسى سىياسىتىگە قارشى تۇرغان قوزغىلاڭلاردىن كېيىن ۋە 1997-يىلىدىكى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ھەرىكەتلىرىگە قارشى نامايىشلاردىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ زەربە بېرىشى بىلەن سىياسىي پائالىيەتلەرنىڭ ئۈنۈمىگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقاتقانلىقىنى تەسۋىرلىدى.
ئەمما سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى، ھەتتا خىتاينىڭ سەرخىل ئوقۇش ئورۇنلىرىدا تەربىيەلەنگەنلىرىمۇ، 2009-يىلىدىكى 5-ئىيۇل ۋەقەسىنىڭ ئۇلارنىڭ خىتاينىڭ رايوننى باشقۇرۇشىغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقاتقانلىقىنى ۋە ئۇلارنى قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىشكە ئۈندىگەنلىكىنى ئېيتىدۇ.شىنجاڭدىكى ئىچكى كېسەللىكلەر دوختۇرى گۈل ئۆزىنىڭ بىر خىتاي باشلىقىغا: «ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلار ئوتتۇرىسىدا شۇنچە كۆپ جىددىيچىلىك يۈز بەردى، بىز ئىلگىرى خىزمەتداش ئىدۇق، ئەمما 5-ئىيۇلدىن كېيىن، خىتايلار بىزگە [ئۇيغۇرلارغا] خۇددى ھەر بىرىمىز پىچاق كۆتۈرۈپ چىقىپ سىزگە تىقىدىغاندەك گۇمان بىلەن قارايدىغان بولدى، بۇ مېنىڭ يۈرىكىمنى بەك ئاغرىتتى» دېگەنلىكىنى ئەسلەيدۇ. ئۇ ئىزچىل داۋاملاشقان مىللىي كەمسىتىشنىڭ ئۆزىنى خىزمىتىنى ياخشى قىلىش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم قالدۇرغانلىقىنى ئېيتتى. كېيىنكى يىللاردا، ئۇنىڭ يولدىشى سۈرىيەدە جەڭچى بولدى، ئۆزى بولسا ئۇرۇش مەيدانى ئوپېراتسىيە دوختۇرى بولۇپ يېتىشتى.
چوغتالغا ئوخشاش ئۇيغۇرلارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئۇ شان- شەرەپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر يولى جەڭ قىلىشنى ئۆگىنىش ۋە بەلكىم بىر كۈنى شىنجاڭنىڭ كونتروللۇقىنى كوممۇنىستىك پارتىيەدىن تارتىۋېلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىش ئىدى.«بىز ئەمەلىيەتتە ئۆز ئالدىمىزغا بىر مىللەت، بىزنىڭ بىر زامانلاردا پارلاق تارىخىمىز بولغان، بىز ئەسلىدە خورلانغان ياكى ئېزىلگەن مىللەت ئەمەس ئىدۇق. خىتايلار كېلىپ بىزنى بويسۇندۇرغاندىن كېيىنلا مۇشۇنداق بولۇپ قالدى» دەيدۇ چوغتال.جەڭچىلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەتلىرىگە ئوخشاشلا رەھىمسىزلىك بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش كېرەكلىكىنى ھېس قىلغانلىقىنى ۋە قوراللىنىشتىن باشقا چارە قالمىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.«بىزنىڭ بۈگۈن بۇ يەرگە كېلىپ، ياقا يۇرتلاردا قورال تۇتۇشىمىزنىڭ، ئۆلۈم بىلەن يانمۇيان مېڭىشىمىزنىڭ سەۋەبچىسى خىتاي. خىتاي بىزنى بۇنىڭغا مەجبۇرلىدى» دەيدۇ 55 ياشلىق جەڭچى مۇئاز.
ئۇ ۋە باشقا نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئالدى بىلەن چوڭ ئۇيغۇر دىئاسپوراسى شەكىللەنگەن تۈركىيەگە بارغان. ئەمما نۇرغۇن ئۇيغۇرلار تۈركىيەدە ئولتۇراقلىشىش ھۆججەتلىرىنى بېجىرەلمىگەن ۋە خىتايغا قايتۇرۇلۇشتىن ئەنسىرىگەن. 2012-يىلى، ئۇلار تۈركىيەنىڭ جەنۇبىدىكى ئاسان ئۆتكىلى بولىدىغان چېگرا ئارقىلىق سۈرىيەنىڭ شىمالىغا ئاستا-ئاستا ئۆتۈشكە باشلىغان. سۈرىيەنىڭ شىمالىدىكى ئىدلىب شەھىرى ئەتراپىدا، مىڭلىغان ئۇيغۇر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرىدىن تەشكىللەنگەن بىر جەمئىيەت ئولتۇراقلىشىشقا باشلىغان.
ئەسادقا قارشى قوزغىلاڭنىڭ دەسلەپكى قىزغىن كۈنلىرىدە، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلىرى دەسلەپتە ئىچكى ئۇرۇشتىكى تەرەپلەرگە قوشۇلماسلىققا تىرىشقانلىقىنى ئېيتىدۇ. مۇئاۋىن قوماندان چوغتال: «بىز سۈرىيەگە بەششار ئەل-ئەسادقا ياكى باشقا بىرەرسىگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن كەلمىدۇق» دېدى.«بىزنىڭ باشتىن-ئاخىر ئەسلى مەقسىتىمىز ھەربىي مەشىق قىلىش ئىدى.»
ئۇيغۇرلار ئالدى بىلەن ھەلەبتە مەشىق قىلىش پۇرسىتى ئىزدىگەن، ئەمما كېيىنچە قوشۇننىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۆپ تۇرالغۇغا ئېھتىياجلىق بولغانلىقتىن، ئائىلىلىرى بىلەن تېخىمۇ غەربتىكى جىسىر ئەل-شۇغۇر دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك شەھەرگە كۆچكەن. جەڭ مەيدانى تەجرىبىسىگە تەشنا بولغانلىقتىن، ئۇلار دەسلەپتە كىمدىن مەشىق ئېلىشنى ئانچە تاللاپ كەتمىگەن. جەڭچىلەرگە تەشنا بولغان قوزغىلاڭچى گۇرۇپپىلارمۇ كىمنى قوبۇل قىلىشنى ئانچە تاللاپ ئولتۇرمىغان.
ئۇيغۇر ئوفىتسېرلار ئۆزلىرىنىڭ قانداق قىلىپ سۈرىيەدىكى قوزغىلاڭچىلار بىلەن رېجىم قوشۇنلىرى ئوتتۇرىسىدىكى 13 يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان ئىچكى ئۇرۇشقا قوشۇلۇپ قالغانلىقىنى تەسۋىرلىدى. 2015-يىلى باھاردا، سۈرىيە ھۆكۈمەت ئارمىيەسى (ئەسەد ئارمىيسى – تەرجىماندىن) چوڭ تاشيول بويىدىكى ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈن بولغان جىسىر ئەل-شۇغۇرغا ھۇجۇم قىلدى.ئۇيغۇرلار دەسلەپتە ئۇلارنى چېكىندۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولدى، ئەمما ئارمىيە قايتا تەشكىللىنىپ، تانكا ۋە زەمبىرەكلەر بىلەن ئىككىنچى قېتىم ھۇجۇم قىلدى. قوشۇن ئۇيغۇرلارنىڭ بازىسىغا نەچچە ئون يارد كېلىدىغان يەرگىچە يېقىنلاشتى.
«ئۇرۇشقا كىرىشتىن بۇرۇن، بىر ئادەم قانچىلىك باتۇر بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ھەمىشە قورقۇنچ بولىدۇ. ھەر بىر ئىنسان بۇنى ھېس قىلىدۇ. كىمدەكىم ئۇنداق ئەمەس دېسە، ئۇ يالغان ئېيتقان بولىدۇ» دەيدۇ جەڭگە قاتناشقان ئۇيغۇر قوماندان ئابدۇلھەي.ئەساد قوشۇنلىرىنى جىسىر ئەل-شۇغۇردىن پۈتۈنلەي قوغلاپ چىقىرىش ئۈچۈن يەنە بىر ئاي قانلىق جەڭ قىلىشقا توغرا كەلدى. بۇ غەلىبە ئۇيغۇرلارغا سۈرىيە قوزغىلاڭچى گۇرۇپپىلىرى ئارىسىدا تەشكىللىك، غايىلىك ئەسكەرلەر دېگەن نامنى ئېلىپ كەلدى. شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى جىسىر ئەل-شۇغۇر ۋە ھۆكۈمەت قوشۇنلىرىدىن قايتۇرۇۋالغان ئەتراپتىكى بىر قانچە يېزىلارنى بازا قىلدى. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى بۈگۈنمۇ شۇ ئەتراپتا ياشايدۇ.
تەقۋادار سۈننىي مۇسۇلمانلار بولۇش سۈپىتى بىلەن، نۇرغۇن ئۇيغۇر جەڭچىلىرى كۆپىنچىسى سۈننىي ئىسلامچى بولغان قوراللىق گۇرۇپپىلارغا، بولۇپمۇ 2016-يىلىغىچە ئەلقائىدەگە قاراشلىق بولغان جەبھەت ئەل-نۇسرانى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەييەت تەھرىرىش شام ئىتتىپاقىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان گۇرۇپپىلارغا ھېسداشلىق قىلدى. ھەييەت تەھرىرىش شام سۈرىيەنىڭ شىمالىدا بىر تايانچ نۇقتا قۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتاتتى. سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىلگىرى ئافغانىستاندىمۇ پائالىيەت قىلغان تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (TIP) دەپ ئاتىلىدىغان كەڭ ھەرىكەتكە ئەزا بولغان. سابىق TIP جەڭچىلىرى جەڭ قىلىشنى ئۆگىنىش ئۈچۈن، سۈننىي جەڭچى گۇرۇپپىسى ئەھرار ئەل-شام ۋە كېيىنچە ھەيەت تەھرىرىش شامغا ئايلانغان باشقا سۈننىي گۇرۇپپىلار بىلەن بىللە ئىشلىگەنلىكىنى ۋە مەشىق قىلغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇيغۇرلار قوراللىنىش ئۈچۈن رېجىم قوشۇنلىرىدىن تارتىۋالغان قوراللارنى ئىشلەتكەنلىكىنى، شۇنداقلا ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنىڭ ئىئانىلىرى ۋە سۈرىيەدە ئۆزلىرى قۇرغان تىجارەتلىرى ئارقىلىق ئۆزلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار دەسلەپتە پۈتۈنلەي بىرلىككە كېلەلمىگەن؛ بەزى جەڭچىلەر كەم دېگەندە يۈزلىگەن ئۇيغۇرنىڭ ئايرىلىپ چىقىپ دائىش (ISIS) قا قوشۇلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشى ۋە رايوندىكى قوراللىق گۇرۇپپىلارنى كۆزەتكەن ئانالىزچىلارنىڭ ئېيتىشىچە، ISIS بىر مەزگىل تېخىمۇ مىللەتچى بولغان TIP نىڭ ئېغىر سىياسىي رىقابەتچىسى بولغان. (ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دېمەكچى- تەرجىماندىن).
خەلقئارا كرىزىس گۇرۇپپىسىنىڭ سابىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئانالىزچىسى جېروم درېۋون (Jerome Drevon,) «دائىش چوڭ مەسىلە ئىدى» دېدى. TIP شۇ چاغدا ئۆزىنى ISIS نىڭ ئىسلامنى ئەسەبىي چۈشەندۈرۈشىدىن «پەرقلەندۈرۈشى» ھەمدە كىشىلەرگە «سىز پەقەت سىياسىي جەھەتتىنلا [ISIS] غا قارشى تۇرۇپ قالماي، دىنىي جەھەتتىنمۇ بىزنىڭ يولىمىزنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى بىلىشىڭىز كېرەك» دېيىشىگە توغرا كەلگەن.
يىللار بويى، TIP شىمالدىكى قوزغىلاڭچىلار كونتروللۇقىدىكى كەڭ زېمىننى قوغداش بىلەن بىرگە، ئەسەد بىلەن بىر سەپتىكى رۇسىيە قوشۇنلىرىنىڭ ئېغىر بومباردىمانىغا تاقابىل تۇرۇپ، ئالدىنقى سەپتىكى مۈشكۈل ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. سابىق TIP جەڭچىلىرى ئالدىنقى سەپتە 20 كۈنلۈك نۆۋەتچىلىكنىڭ شۇنچە جاپالىق بولغانلىقىنى، ھەتتا ئاياغلىرىنى سېلىشقا ۋاقىت تاپالمىغانلىقىنى ئەسلەيدۇ. سابىق TIP ئوفىتسېرلىرى بوش ۋاقىتلىرىدا ئامېرىكا، سۈرىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگلىيە ئارمىيەلىرىنىڭ ھەربىي قائىدىلىرىنى ئەستايىدىل ئۆگەنگەنلىكىنى، بۇنىڭ ئۇلارنىڭ ئىنتىزام ۋە جەڭ ئۆلچەملىرىنى ئىسلاھ قىلىشىغا ياردەم بەرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
2024- يىلى سېنتەبىردە، چېگرا بازىرى باب ئەل-ھاۋادا ئەھماد شەرا چاقىرغان يىغىنغا قاتناشقان بىر قانچە قوزغىلاڭچى گۇرۇپپىلار ئىچىدە TIP مۇ بار ئىدى. ئۇلار رېجىم (ئەسەد ئارمىيسى – تەرجىماندىن) پىلانلىغان ھۇجۇمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەلەبكە بىرلىكتە ھۇجۇم قىلىشقا كېلىشتى. نويابىرنىڭ ئاخىرىدا، رېجىمنىڭ تەمىنات لىنىيەسىنى ئۈزۈپ تاشلىغان ھېلىقى تونېل ھەرىكىتىنىڭ تۈرتكىسىدە ھەلەب قولغا ئۆتكەندە، قوزغىلاڭچى گۇرۇپپىلار ھۇجۇمنى داۋاملاشتۇرۇش ھەققىدە تېز قارار چىقاردى.
«تاڭ ئاتقاندا ئۇلار چېكىندى. شۇنىڭدىن كېيىن، بىز گۇرۇپپىلىرىمىزنى قايتا تەشكىللەپ، دەمەشققىچە ئۈزلۈكسىز ئالغا ئىلگىرىلىدۇق» دەپ ئەسلەيدۇ ھۇجۇمدىكى TIP قوماندانلىرىدىن بىرى، 30 ياشلىق نۇرىدىن. . 2024يىلى 8-دېكابىر، ئۇيغۇرلار دەمەشق ۋە دېڭىز بويى شەھىرى لاتاقىيەگە كىرگەن ئەسكەرلەرنىڭ ئىچىدە ئىدى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئېيتىشىچە، خۇشاللىقتىن سۆيۈنگەن سۈرىيەلىكلەر ئۇلارغا كەمپۈت ۋە گۈللەرنى چاچقان.چوغتالنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ خۇشاللىق مەنزىرىلىرى ئۇنى خۇددى شىنجاڭدىكى يۇرتىغا قايتقاندەك، ئۇلارنى قۇچاقلاۋاتقان سۈرىيەلىكلەر خۇددى ئۆز تۇغقانلىرىدەك ھېس قىلدۇرغان.چوغتال شىنجاڭدىكى ھەر خىل شەھەرلەرنىڭ نامىنى تىلغا ئېلىپ: «ئەگەر بۇ يەر خوتەن، ئاقسۇ ياكى ئۈرۈمچى بولغان بولسىچۇ، دەپ ئويلىدىم. مەن قورالىمنى قولۇمغا ئالغان ھەر قېتىمدا كاللامغا مۇشۇ خىيال كېلەتتى» دېدى.
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار 14 يىلغا يېقىن جەڭ قىلغاندىن كېيىن، سۈرىيەدە ئۆزلىرى ئۈچۈن يېڭى تۇرمۇش قۇرۇشقا تەشنا ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. ئۇلار سۈرىيەدە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىشنى ۋە دۆلەتنىڭ چەكلىمىسىسىز ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىشنى خالىغان. ئۇلار ماشىنا ئىمپورت قىلىش ۋە ماي قاچىلاش پونكىتلىرىنى باشقۇرۇش قاتارلىق جەمئىيەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان تىجارەتلەرنى كېڭەيتتى، گەرچە نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى يەرلىك ئەرەبچە سۈرىيە مەكتەپلىرىگە ۋە ئاممىۋى ئۇنىۋېرسىتېتلارغا بېرىشنى تاللىغان بولسىمۇ بىر قانچە ئۇيغۇرچە مەكتەپلەرنى قۇردى.
يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلارنىڭ ئېيتىشىچە، بۈگۈنكى كۈندە سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ سانى ئاياللار ۋە بالىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا 20،000 ئەتراپىدا بولۇپ، بەزى ئۇيغۇر جەڭچىلىرى تېخىمۇ كۆپ دىئاسپورا ئۇيغۇرلىرىنى سۈرىيەگە كۆچۈپ كېلىشكە جەلپ قىلىشنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
شەرا يەنى ھازىرقى پرېزىدېنت بىر زامانلاردا رەھبەرلىك قىلغان قوراللىق گۇرۇپپىنى قوللىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇيغۇرلار دۆلەتنىڭ مۇداپىئە مىنىستىرلىقىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەزىپىلەر بىلەن مۇكاپاتلاندى. سۈرىيە مۇداپىئە ئەمەلدارلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئەڭ چوڭ ئۇيغۇر جەڭچى كۈچى بولغان سابىق TIP جەڭچىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى سۈرىيەنىڭ قايتا تەشكىللەنگەن مىللىي ئارمىيەسىگە قوشۇۋېتىلگەن.
سۈرىيە مۇداپىئە مىنىستىرلىقى NPR غا بەرگەن باياناتىدا، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ «نە ئىچكى، نە تاشقى تەھدىت پەيدا قىلمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە سۈرىيەنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان ئىشلارغا ئەمەل قىلىدىغانلىقىنى» ئېيتتى. باياناتتا يەنە مۇنداق دېيىلدى: «ئۇلارنىڭ [سۈرىيە] سىستېمىسىغا سىڭىشىشى سۈرىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئۇلار كەلگەن دۆلەتلەردىكى ئەندىشىلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن پايدىلىق.»
ئەمما ئۇيغۇرلارنىڭ سۈرىيەدە داۋاملىق تۇرۇشىغا ئىككى مەسىلە تەھدىت سالماقتا.نۇرغۇن سۈرىيەلىك ئەرەبلەر ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چەتئەللىك جەڭچىلەرنىڭ سۈرىيەدە داۋاملىق تۇرۇشىغا قارشى تۇرىدۇ. ئىدلىبتىن باشقا جايلاردا، كۆپىنچە سۈرىيەلىكلەر ئىلگىرى ئۇيغۇر جەڭچىسىنى كۆرۈپ ياكى ئۇچرىتىپ باقمىغان، سۈرىيەدىكى نۇرغۇن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھاپىزىكار سۈننىي مۇسۇلمان ئېتىقادى سۈرىيەدىكى ئاز سانلىق مىللەت جەمئىيەتلىرىنى قورقۇتۇپ قويغان.
ئۇرۇش مەزگىلىدە، ئۇيغۇر جەڭچىلىرى تارىختىن بۇيان شىئە ۋە خىرىستىيانلار ئولتۇراقلاشقان مەھەللىلەردىكى تاشلىۋېتىلگەن نۇرغۇن ئۆيلەرنى ئىگىلىۋالغان ئىدى. 75 ياشلىق دېنىس خۇرىغا ئوخشاش خىرىستىيانلار ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندا سۈرىيەنىڭ شىمالىدىكى ئەجدادلىرىدىن قالغان يېزىلىرىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن قايتىپ كەلگەندە، ئۆيلىرىنىڭ چېچەن، ماراكەش ۋە ئۇيغۇر جەڭچىلىرى تەرىپىدىن ئىگىلىۋېلىنغانلىقىنى كۆرگەن.«بىز [خىرىستىيانلار] ئەمدى ئۇيغۇرلار ياكى باشقا سۈننىي مۇسۇلمانلار بىلەن بىللە ياشىيالمايمىز. … ئۇلار بىزنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىمىزغا قارشى تۇرىدۇ. ئۇلار بىزنى كاپىر دەپ قارايدۇ» دېدى خۇرى.
يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى، ئۇيغۇر ئوفىتسېرلىرى ۋە خىرىستىيان رەھبەرلىرى ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان نەچچە ئايلىق سۆھبەتتىن كېيىن، ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى خىرىستىيانلار ئولتۇراقلاشقان بىر قانچە يېزىلاردا ئىگىلىۋالغان بەزى يەر ۋە ئۆيلەرنى قايتۇرۇپ بېرىشكە باشلىغان. NPR سۆزلەشكەن ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى بۇنىڭ توغرا ئىش ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. «بىر ئادەمنىڭ قايسى دىن ياكى گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش كېرەك. ئۇلارنىڭ قانۇنىي مال-مۈلكىنى تەلەپ قىلىش ھوقۇقى بار» دەيدۇ 36 ياشلىق جەڭچى بىلال.
خىتاي ۋە ئىدىئولوگىيە
ئۇيغۇر ئەمەلدارلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلارنىڭ سۈرىيەدە داۋاملىق تۇرۇشىغا بولغان ئىككىنچى ۋە ئەڭ چوڭ تەھدىت خىتايدۇر. نويابىردا خىتاي دەمەشقتىكى ئەلچىخانىسىنى قايتا ئېچىشقا قوشۇلدى، ئەمما ئۇيغۇر جەڭچىلىرى مەسىلىسىنى يەنە بىر قېتىم ئوتتۇرىغا قويدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى: «سۈرىيە ھەرقانداق بىر ئورۇننىڭ سۈرىيە زېمىنىدىن پايدىلىنىپ خىتاينىڭ مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈشىگە يول قويماسلىققا ۋەدە بەردى. خىتاي بۇ ۋەدىگە يۇقىرى باھا بېرىدۇ ۋە سۈرىيەنىڭ ئۇنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ» دېدى. بېيجىڭ يەنە 2025-يىلى نويابىردىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ شەراغا قويۇلغان جازانى بىكار قىلىش قارار لايىھەسىگە ئاۋاز بېرىشتە سۈرىيەدىكى «چەتئەللىك تېررورچى جەڭچىلەر» دىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى باھانە قىلىپ ۋاز كەچكەن.
ئامېرىكا 2002-يىلى 11-سېنتەبىر ھۇجۇمىدىن كېيىن، بىر ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى (ETIM) نى تېررورلۇق تەشكىلاتى تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن ئىدى. خىتاي ETIM نىڭ خىتاي زېمىنىدىكى نۇرغۇن زوراۋانلىق ھۇجۇملىرىنىڭ ئارقىسىدا ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.ئەمما، تۇنجى قېتىملىق ترامپ ھۆكۈمىتى مەزگىلىدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي مۇناسىۋىتى يامانلاشقاندا، ئامېرىكا 2020-يىلى ETIM نى بۇ تىزىملىكتىن چىقىرىۋەتتى. خىتاي بۇ ھەرىكەتنى سىياسىي غەرەزلىك دەپ ئاتىدى. بۇ تەشكىلات يەنىلا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، ئەنگلىيە، ياپونىيە ۋە يېڭى زېلاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ جازالاش تىزىملىكىدە تۇرماقتا.سۈرىيەدىكى كۆپىنچە ئۇيغۇرلار يېقىندا تارقىتىۋېتىلگەن TIP غا تەۋە بولغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ETIM بىلەن مۇناسىۋىتى بارلىقىنى ياكى خىتاي پۇقرالىرىغا ھۇجۇم قىلغانلىقىنى رەت قىلىدۇ.
مۇئاۋىن قوماندان چوغتال: «بىز نېمە ئۈچۈن پۇقرالارنى نىشانلايمىز؟ ئۇلارمۇ ئىنسان، ئۇلارنىڭمۇ ياشاش ھوقۇقى بار» دېدى. «بىزنىڭ ئادەتتىكى پۇقرالار بىلەن ھېچقانداق دۈشمەنلىكىمىز يوق. ئۇلار ياشىسۇن. بىز بۇنداق قىلمىشلارغا تۈپتىن قارشىمىز.»
2022- يىلىغىچە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش جازاسىنى نازارەت قىلىش گۇرۇپپىسىنىڭ سابىق ماسلاشتۇرغۇچىسى بولغان ئېدموند فىتتون-بروۋېن (Edmund Fitton-Brown) سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايدىكى زوراۋانلىقنىڭ بىۋاسىتە مۇناسىۋىتى بارلىقىغا دائىر ھېچقانداق ئىسپات كۆرمىگەنلىكىنى ئېيتتى. فىتتون-بروۋېن: «مەن ھەتتا خىتاي تەرەپتىنمۇ ئافغانىستاندىكى ياكى سۈرىيەدىكى پالانچىنىڭ خىتايدىكى پۇستانچى بىلەن ئالاقىسى بار ئىكەن، ئۇ ئادەم كېيىن ساقچىغا ئوق چىقىرىپتۇ ياكى پارتلاتقۇچ قويۇپتۇ، دېگەن بىرەر دەۋانىمۇ كۆرۈپ باقمىدىم» دېدى.
NPR سۆزلەشكەن ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ باشقا ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرىدىن، بولۇپمۇ 1990-يىللاردا ئافغانىستان ۋە پاكىستاندا ئەلقائىدە ۋە تالىبانلار بىلەن مەشىق قىلغان ETIM دىن تېخىمۇ مۆتىدىل ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. سۈرىيەدىكى 4000 غا يېقىن جەڭچىسى بىلەن، ئۇلار باشقا ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرىغا قارىغاندا ئەلۋەتتە تېخىمۇ كۆپ، ھەمدە سۈرىيەنىڭ يېڭى رەھبىرى شەرانىڭ مۇھىم جەڭ غەلىبىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈشىگە ياردەم بەردى.سۈرىيەدىكى TIP نىڭ بىر قىسىم دەسلەپكى ئەزالىرى ئافغانىستاندىكى ETIM لاگېرلىرىدىن كەلگەن، ئەمما ئىسلامچى گۇرۇپپىلارنى كۆزىتىدىغان ئانالىزچىلار بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئىككىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە مۇستەقىل ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
ئەسەبىي گۇرۇپپىلارنى مۇستەقىل تەتقىق قىلغۇچى رىككاردو ۋاللې ( Riccardo Valle): «ئافغانىستاننى بازا قىلغان تارماق بىلەن ھازىر پۈتۈنلەي پەرقلىنىدىغان سۈرىيە تارمىقى ئوتتۇرىسىدا ئايرىلىش بار» دېدى. شۇنداق بولسىمۇ، خىتاي بارلىق ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنىڭ ئىدىئولوگىيە جەھەتتىن بىر ئىكەنلىكىنى ۋە سۈرىيەدىكى جەڭچىلەرنىڭ ئافغانىستاننى بازا قىلغان، ئەلقائىدە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان جازا تىزىملىكىدىكى ئابدۇلھەق ئىسىملىك ئۇيغۇر رەھبىرىدىن بۇيرۇق ئالىدىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نازارەت قىلىش كومىتېتىنىڭ ھازىرقى ماسلاشتۇرغۇچىسى كولىن سىمىس (Colin Smith) ب د ت ئەزا دۆلەتلىرىنىڭ بىر-بىرىگە زىت دوكلاتلىرىنى تىلغا ئېلىپ: «بۇ كونكرېت سوئالغا ئېنىق جاۋابىم يوق، تولىمۇ ئەپسۇس » دېدى.فىتتون-بروۋېننىڭ ئېيتىشىچە، سۈرىيەدىكى كۆپىنچە ئۇيغۇر جەڭچىلىرى ئاساسلىقى ئافغانىستان ياكى پاكىستاندا بولۇپ باقمىغان، خورلانغان ئۇيغۇر سۈرگۈندى كىشىلىرى ئارىسىدىن قوبۇل قىلىنغان. فىتتون-بروۋېن: «سۈرىيە بىلەن ئافغانىستان ئوتتۇرىسىدا ئۆز-ئارا بېرىش-كېلىش بولمىدى. بۇ ئاسان ئەمەس، شۇنداقلا ئومۇميۈزلۈك ئەھۋالمۇ ئەمەس» دېدى. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر گۇرۇپپىلىرى كۆپىنچە تار دائىرىلىك نىشانلارغا ئەھمىيەت بەرگەن بولۇپ، ئۇلارغا دىنىي تۈسكە ئىگە مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى سۈپىتىدە قاراش كېرەك. خەلقئارا كرىزىس گۇرۇپپىسىنىڭ سابىق ئانالىزچىسى درېۋون(Drevon) : «ئۇلار پەقەت خىتايدىكى ئىشلىرىغا كۆڭۈل بۆلىدۇ» دېدى.
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنى كۆزدە تۇتقاندا، چوغتال ۋە NPR زىيارەت قىلغان باشقا ئۇيغۇر جەڭچىلىرى خىتايغا قارشى تۇرۇشقا بولغان كۈچلۈك ئارزۇسى بولسىمۇ، ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلىشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى، ھەتتا ئەخمىقانىلىق ئىكەنلىكىنى، شۇڭا ۋاقىت كۈتۈشى كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ. چوغتال: «بىز خۇددى قۇياش بىلەن ئايغا ئىشەنگەندەك، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ بىر كۈنى يىقىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز. شۇ چاغدا بىز تەييار تۇرىمىز» دېدى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، ئۇ بۈگۈنكى كۈندە جەمئىيەتنىڭ زېھنىنى ئۆزىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش ۋە مائارىپقا قارىتىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ئوفىتسېرلىرى زىئونىزىم ھەرىكىتىنى ئۆگىنىۋاتقانلىقىنى ئېيتىدۇ. 39 ياشلىق يەنە بىر جەڭچى ئەبۇ مۇھەممەد: «[يەھۇدىيلار] نېمە قىلىشى كېرەك بولسا شۇنى قىلدى، ئىتتىپاقلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈردى ۋە بىر دۆلەت قۇردى. ئەگەر بىزمۇ ئۇلارغا ئوخشاش ھەر تەرەپتىن ئۆزىمىزنى قۇدرەت تاپقۇزساق، بىر دۆلەت قۇرالايدىغانلىقىمىزغا، ھەتتا بەلكىم ئۇلار قۇرغاندىنمۇ كۈچلۈك دۆلەت قۇرالايدىغانلىقىمىزغا ئىشىنىمەن» دېدى.
گەرچە ئۇلار شىنجاڭنى ھەمىشە ئۆز ۋەتىنى دەپ قارىسىمۇ، سۈرىيەدە يېتەرلىك قان تۆككەنلىكى ئۈچۈن بۇ يەرنىمۇ ئۆز ئۆيى دەپ قارايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.جىسىر ئەل-شۇغۇرنىڭ سىرتىدىكى بىر ئېگىز دۆڭدە، يېشىل چاتقاللار ئارىسىدا ئەسەد رېجىمىغا قارشى جەڭلەردە قازا قىلغان يۈزلىگەن ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنىڭ قەبرىلىرى بار. ئەڭ ئاخىرقى كىشى بۇ يەرگە 2024-يىلى دېكابىردا دەپنە قىلىنغان.ئۇيغۇر جەڭچى ئەنەس يېقىن بىر دوستىنىڭ قەبرىسىنى كۆرسەتتى، سۈرىيەنىڭ شىمالىغا خاس توپا رەڭلىك تۇپراق ئارىسىدا ئاق قەبرە تېشى كۆزنى قاماشتۇراتتى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، دوستى نۇرغۇن ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش سۈرىيە ئۇرۇشىدا رۇسىيەنىڭ بومباردىمانىدا قازا قىلغان. قەبرە تېشىنىڭ ئايىغىدا يەنە ئۈچ كىچىك تاختاي بار بولۇپ، ئۇلار جەسىتىنى ئالدىنقى سەپتىن ئېلىپ كېلىش جەريانىدا قازا قىلغان جەڭچىلەرنىڭدۇر.بۇ قەبرىستانلىقتىكى نۇرغۇن قەبرە تاشلىرىدا تولۇق ئىسىملار يوق، پەقەت جەڭچىنىڭ جەڭدىكى تەخەللۇسىلا بار، چۈنكى ئۇلار ئۇرۇش جىددىيچىلىكىدە دەپنە قىلىنغان.
«ئۆمرىمىزنىڭ ئاخىرىغىچە بولسىمۇ، ۋەتىنىمىزگە قايتالايدىغان، ئۇنى ئازاد قىلىپ شۇ يەردە ياشىيالايدىغان بولساقلا بولاتتى. ئۆز ۋەتىنىمىزنىڭ تۇپراقىدا كۆمۈلۈش — بىزنىڭ ئارزۇيىمىز» دەيدۇ ئەنەس. «بىز بالىلىرىمىزنىڭ ئۆمۈر بويى ياقا يۇرتلاردا سەرگەردان بولۇپ يۈرۈشىنى خالىمايمىز. ئەگەر بىز ئۆزىمىز ئۇنىڭغا يېتەلمىسەكمۇ، بۇ يولنى ئاچساق، بەلكىم بىر كۈنى بالىلىرىمىز يېتەر.»
——— جاۋاد رىزكاللاھ ۋە ئابدۇۋېلى ئايۇپ سۈرىيەنىڭ ئىدلىب ۋە جىسىر ئەل-شۇغۇر رايونلىرىدىن تەتقىقاتقا تۆھپە قوشتى.
بۇ خەۋەر پۇلىتزېر كرىزىس خەۋەرلىرى مەركىزى (Pulitzer Center on Crisis Reporting) نىڭ ياردەم مەبلىغى بىلەن قوللانغان.
ياقتۇردىڭىزمۇ؟
About the Author
