— ирийна терих (окраийна һәрбий мудапиә ширкити Fire Point ниң дериктори )
росийә билән украийна оттурисидики уруш зимин ишғал қилиш вә мудапиә қилиштин йуқири техникилиқ заманиви урушқа айлинип кәтти. бу йәрдә дунйаниң әң илғар қораллири, шундақла әң өткүр уруш истратигийлири қоллинилмақта. кишиләр әнәниви қораллар вә җәң истратигйәлириниң вақитиниң өтүшкә башлиғанлиқини, җәңдә « дунйада һәрбий җәһәттин күчлүк дөләт» йаки «йиллиқ мунчә милйард доллар һава мудапиә чиқими қилидиған дөләт» дегәндәк һәйвәтлик намларниң унчә әсқетип кәтмәйдиғанлиқини көрди. асимитирик урушниң «дәриҗидин ташқири күчләр» ни йитип – ашқучә һалсириталайдиғанлиқи айан болмақта.
бир мәзгиллик оңушсизлиқлардин кийн окраийна ахири йуқирида көрситилгән уруш тактикисини өзләштүривалди. русийәниң зиминиға һоҗум қилиштин әнсирәп өзиниң ишғал қилинған зиминлирида мудапиәдә туруштин, русийәниң миң киломитир ичигә һоҗум қилидиған һаләткә кәлди. әлвәттә ассимитирик урушни мувапиқийәткә егә қилидиған амиллар болмиса бу тактика өзини өлүмгә тутуп бәргәндин башқа нәрсә әмәс. амиллар дегәндә, мурәккәп йәр шәкилигә тайинип партизанлиқ уруши қилиш, дүшмәнниң җан алғуч нуқтисиға таллап һоҗум қилиш, хаккирлиқ уруши, йаки мәлум йеңи йаки йуқири техникилиқ қоралға егә болуш қатарлиқ көп күч вә мәбләғ тәләп қилмайдиған, әмма ғайәт зор зийан елип келәләйдиған қабилийәтләрни көрситиду. окраийна дунйадики иккинчи чоң һәрбий күч вә әң чоң ениргийә записиға егә болған русийәгә қарши йуқири техникилиқ йеңи қорал вә буниңға уйғун болған истратигийәни тәрәққий қилдуруш арқилиқ бу ассимитрик урушниң баш ролчисиға айланди. баштики йазмимизда тилға елип өткәндәк бу қорал – учқучисиз уруш айруплани, йәни дрондур. өткән бир нәччә һәптә русийәниң ички қисимлиридики муһим нуқтиларға қаратқан дрон һоҗумлири гәрчә русийәниң өч елиш характрилик һоҗумлириға учрап келиватқан болсиму украийна бу хил һоҗумларни йәнә давам қиливатиду. әлвәттә русийәниң һоҗумлири техиму шиддәтлик боливатиду, әмма украийна урушни русийәниң зиминлириға йөткәш арқилиқ русларға ғайәт зор иқтисади вә писхилогийлик зәрбә бәрмәктә.
бу өзгиришниң мәркизидә 1992-йили туғулған ирийна терих (Iryna Terekh) исимлик окраийналиқ йаш айал болуп у һазир дириктурлиқини қиливатқан Fire Point мудапиә ширкити омумйүзлүк таҗавузчилиқниң харабилиридин баш көтүргән кичик типтики йеңи ширкәттин украийна дөләт хәвпсизликиниң түврүкигә айланди. ирийна украийна армийәсини ғәрблик иттипақдашлар беришкә иккилинип турған йаки һәр хил сәвәбләр билән берәлмигән қораллар билән тәминлди.
ирйина 1992- йили украийнаниң харкивда туғулған болуп у 14 йешида дадисиниң тәкливи билән йанفон сетиш хизмити қилған. у кийев дөләтлик қурулуш вә инжинирлиқ университетида инжинирлиқ кәспидә оқуған, әмма үчинчи йилидин кейин өзиниң сода ишлириға вә икки балисиға көңүл бөлүш үчүн оқуштин тохтиған. окраийна урушидин илгири ирйина архитектор моделлири билән шуғуллинидиған, кейинрәк өй җаһазлири, мәнзирә безәклири ишләпчиқиридиған TEREKH.group ни қурған.
униң мудапиә саһәсигә өтүши 2022-йили русийәниң окраийнаға қилған таҗавузчилиқтин кейинки еһтийаҗ вә вәтәнпәрвәрлик туйғусидин кәлгән. у 2023-йили йазда Fire Point қа қошулуштин илгири, окраийнаниң җәң мәйдандики чарисизлики вә америка қатарлиқ итипақдаш дөләтләрниң һәрбий йардимигә йүксәк дәриҗидә тайинип қеливатқанлиқи көрүп қаттиқ қайғурған вә мустәққил һәрбий санаәткә егә болушниң бир дөләт үчүн нәқәдәр муһимлиқини чуңқур һис қилған. икки балиси бар бир йаш айал икәнлик салаһийти уни вәтәнниң һәрбий санаитигә бир кишлик һәссә қошуш ирадисигә тосалғу болмиған. у дөләт мудапиәсигә төһпә қошушниң йолини издәп бир йил вақит сәрп қилған вә ахири Fire Point намлиқ бир ширкәттә иш башлиған. бу вақитта ширкәттә аран 18 адәм бар чағда ишләпчиқириш мәсули болуп хизмәт башлиған ирйина тез сүрәттә баш дерикторлуққа лиққа өрләп, ширкәтниң йәршари мудапиә күчигә айлинишиға йитәкчилик қилған.
һәрбий мудапиә ширкити Fire Point ниң барлиққа келиши
Fire Point ширкити 2022-йилиниң ахирида содигәр денис штилерман тәрипидин қурулған. бу орган дәсләптә һәрбий саһә билән қилчә алақиси йоқ болуп, әслидә артис таллаш ширкити иди. әмма украийна қораллиқ күчлириниң җиддий еһтийаҗини қандуруш үчүн тезла мудапиә һөддигәрчисигә айландурулған. ширкәтниң келип чиқиши росийә ишләткән иранниң шаһед дронлириға қарши украийнаниң йәрлик қоралини йасашни мәқсәт қилған ирийна қатарлиқ үч достниң вәтәнпәрвәрлик вә романтик ирадисигә берип тақилиду.
үчәйләнниң асаслиқ мәқсити украийна үчүн техника мустәқиллиқини тикләш иди. улар тунҗи күндин башлапла үч түрлүк йадролуқ нишанға мәркәзләшкән: ишләпчиқириш миқдари , баһа вә җәң мәйданидики үнүмдарлиқ. бу хил «нөлдин башлаш» усули уларниң уруш үчүн ишләпчиқиришни әлалаштурушқа, тинчлиқ дәвридики мудапиә санаитиниң бйурократлиқ вә лайиһиләш чәклимилиридин сақлинишиға түрткә болған. улар дөләтниң йаки башқа органларниң ширкәтни «җиддий тохтитип» қойушидин йаки хитай запчаслириға тайиништин сақлиниш үчүн, запчасларни ширкәт ичидә йаки кәм дегәндә украийна йаки йавропа иттипақи ичидә ишләпчиқиришни нишан қилған.
һәрбий қоралларниң тәрәққийати: иқтидар, баһа вә һәҗим
Fire Point ниң мәһсулат линийәси йеник типтики камиказе дронлиридин тартип ғайәт зор қанатлиқ башқурулидиған бомбиларғичә болған түрлиридин тәркиб тапқан болуп, һәр бири алаһидә истратегийәлик мәқсәт үчүн лайиһәләнгән. төвәндикиси бу ширкәт ишләпчиқарған бәзи қораллар:
FP-1: 2022-йилиниң ахиридин 2023-йили майғичә тәрәққий қилдурулған , украийнаниң оттура вә узун мусапилик зәрбә бериш һәрикәтлириниң 60% тин көпрәкини игиләйдиған йирақ мусапилик зәрбә бериш дронидур. у 60 килогирам оқ беши билән 2,600 километирғичә учалайду. бу дрондин күнигә йүзләрчә миқдарда ишләпчиқирилиду вә һәр бириниң тәннәрхи 55,000 доллардин 75,000 долларғичә болиду.
FP-2: бу 200 килогирамлиқ оқ бешини 400 километир мусапигә тошуйалайдиған оттура мусапилик зәрбә бериш дрони болуп худди FP-1 ға охшаш, уму күндилик йуқири миқдарда ишләпчиқирилиду.
FP-5 һалрәң فламинго: бу ширкәтниң әң даңлиқ қорали болуп, ирийнаниң рәһбәрликидә тәрәққий қилдурулған йирақ мусапилик қанатлиқ башқурулидиған бомбидур. у бетон истиһкам вә йәр асти һәрбий искилатларни тешип өтүш үчүн лайиһәләнгән 1,150 килогирамлиқ ғайәт зор партлатқуч йүкини тошуйалайду. мусаписи 1,800 километир дәп көрситилгән болсиму, әмма 3,000 километирлиқ учуш синиқидин өткән. ширкәт айда тәхминән 100 данә فламинго ишләпчиқириду. баһаси болса 600,000 доллар болуп, тәхминән 3.5 милйон долларлиқ америкиниң томихавук башқурулидиған бомбисиниң тәннәрхиниң алтидин биригә тоғра келиду. әмма томихавукқа охшаш ичкириләп зәрбә бериш иқтидариға егә.
пүтүн йаврупаниң асминини қоғдаш
ирийнаниң рәһбәрликидә ширкәт йәнә окраийна үчүн فрейа (Freya) намлиқ йәрлик һава мудапиә систимиси тәрәққий қилдурмақта. فрейа сикандинавийә әпсанлирдики уруш вә гүзәллик тәңричиси болуп әпсанидә дейилишичә, у мүшүкләр сөрәйдиған һарвиға олтуриду. فрейа җәңдә қурбан болған қәһриманларниң йеримини өзиниң сарийида тутиду, шундақла йоқалған ерини издәп дунйани кезип, алтун йаш төкиду. ирийна вә сәпдашлири бәлким فрейаниң уруш вә гүзәллик тәңричиси болғанлиқи вә һәммидин муһими йоқап кәткән ерини издигәнликидәк һикайиси сәвәблик бу мудапиә систимисиға бу симни бәргән болуши мумкин. чүнки окраийнада бәлгилик йаштики әрләрниң һәммиси урушқа кәткән вә нурғунлири өлүп кәткән болуп, нәтиҗидә нурғун айаллар әрсиз, аилиләр оғул пәрзәнтсиз қалмақта.
— уруш вә гүзәллик тәңричиси فрейа
فрейа һава мудапиә системиси хәлқаралиқ һәмкарлиқ пилани болуп, у лего (Lego) ға охшаш «очуқ қурулма» ни қоллиниду. йәни ишләткүчиләр бирла тәминлигүчигә бағлинип қалмастин,башқа ширик ширкәтләрниң қорал, техника вә запчаслириниму сәпләп ишлитәләйду. шундақла йавропадики шерик ширкәтләрни радар, қоманданлиқ мәркизи, қойуп бериш үскүнилири қатарлиқ һәрхил саһәләрдә төһпә қошуш имканийтигә егә қилиду. Fire Point бу система үчүн башқурулидиған бомба вә қойуп бериш үскүниси билән тәминләйду. тосқучи бомбиларниң тәннәрхи 1 милйон доллар әтрапида қилип нишанланған болуп мәнбәләргә асасланғанда, у илғар һава тәһдитлиригә қарши йуқири миқдарлиқ, төвән тәннәрхлик қоғдаш билән тәминләш үчүн лайиһәләнгән һава мудапиә системисидур.
ирийнаниң қаришичә, украийна әң иһтийаҗлиқ болуватқан америкиниң патрийот намлиқ мудапиә системиси интайин есил бир система болсиму, лекин у һәргизму украийна җәң мәйданлиридәк қисқа вақит ичидә йүзләрчә бомба лазим болидиған , йуқири миқдарлиқ истемални тәминлийәлмәйду, чүнки бу систима бундақ уруш үчүн лаһийләнмигән.
мәсилән дунйа миқйасида патрийот бомбилириниң ишләпчиқириш нисбити йилиға тәхминән 600-700 данә болуп, бу миқдар йеқинқи оттура шәрқ тоқунушлирида аран икки һәптә ичидә сәрп қилип болунған. бу сәвәбтин окраийнаға охшаш җәң мәйданлириға мас келидиған, патрийотниң орнини алидиған, әрзан баһалиқ, түркүмләп ишләпчиқарғили болидиған бир мудапиә системисға иһтийаҗ бар вә فрейа дәл буниң үчүн лаһийләнгән систимидур. فрейа 1 милйон долларлиқ тосуш бомбилири билән окраийна вә йавропаниң һава бошлуқини кәң көләмлик һуҗумлардин мудапиә қилишни иқтисадий җәһәттин көтүрүп кәткили болидиған имканийәткә игә қилиду.
فрейа системисиниң асаслиқ оттуриға қойған нишани баллистик бомбиларни тусуш болуп ирийнаниң көрситишичә, бу система йавропа асминини һазирқидәк кийевға иккидин бәш минутқичә, берлинға сәккиз минутта йетип баридиған, асаслиқ пайтәхтләргә бир нәччә минуттила йетип келидиған тәһдитләрдин қоғдашни мәқсәт қилиду. فрейа тәшәббуси һазир украийна вә башқа тоққуз йавропа дөлити қатнашқан хәлқаралиқ иттипаққа тәрәққий қилған болуп бу системиниң 2027-йили ийулғичә тунҗи қетимлиқ чоң типтики синақтин өтүши күтүлмәктә.
буниңдин башқа, Fire Point украийнаниң тунҗи йәрлик баллистик башқурулидиған бомбиси (FP-7) ни тәрәққий қилдурмақта.бу болса һәрикәт даириси 200 километирғичә йетидиған, әң йуқири тезлики тәхминән секунтиға 1500 метир келидиған вә уруш бешиниң еғирлиқи тәхминән 150 килограм келидиған тактикилиқ баллистик башқурулидиған бомба болуп тәннәрхи америкиниң ATACMS ниң йеримиға тоғра келидиғанлиқи сөзләнмәктә. ширкәтниң ейтишичә, бу бомбини қойуп беридиған системини адәттики йүк машиниси қилип ниқаблиғили болиду. бу бомба 2026- йили فивралда тунҗи қетим ғәйри рәсмий синақ қилинған болуп 2026- йилиниң ахириғичә тунҗи тәҗрибә нусхилирини қойуп бериш пиланлимақта.
уруш вәзийтигә көрсәткән тәсири
Fire Point ишләпчиқарған қораллар урушниң җуғрапийәсини түптин өзгәртивәтти. 2025-йилиниң ахириға кәлгәндә, ширкәт бир милйард доллардин артуқ дрон тохтамиға еришти, у украийна миқйасидики 83 завутта вә башқурулидиған бомба запчаслирини ишләпчиқиридиған данийәдики бир химийә завутида ишләпчиқириш елип бармақта.
мәзкур ширкәт ишләпчиқарған қоралларниң асаслиқ роли росийәниң истратегийәлик ул әслиһәлирини системилиқ һалда вәйран қилиш болди. дронлар росийә неفит пишшиқлап ишләш завутлириға қарши һәрикәттә түрткилик рол ойнап, украийна чеграсидин тәхминән 1000 мил йирақлиқтики нишанларға мувәппәқийәтлик зәрбә бәрди. хәвәрләргә қариғанда, бу һәрикәт росийәниң неفит пишшиқлап ишләш миқдарини 20 пирсәнт азайтип, росийәниң һәр қайси районлирида йеқилғу тәминатиниң үзүлүп қелишини кәлтүрүп чиқарған.
буниңдин башқа, فиламингу қанатлиқ башқурулидиған бомбиси украинаниң росийәниң ички қисимидики йуқири қиммәткә игә һәрбий нишанларға, мәсилән 600 милдин артуқ йирақлиқтики чебоксаридики һәрбий запчас завутиға зәрбә беришигә имканийәт йаратқан. бу росийәни һава мудапиә пиланлирини мурәккәпләштүрүшкә мәҗбур қилған вә росийә истратегийәлик әслиһәлириниң бихәтәрлики һәққидики хам хийалини бәрбат қилған. ирийна ширкәтниң әмәлийәттә урушниң гио-политикисини қайтидин бекитиватқанлиқини дүшмән үчүн «бихәтәр арқа сәп» чүшиниң әмди мәвҗут болмайдиғанлиқини тәкитлигән.
Fire Point ниң роли украийна чеграсидин һалқип кәтти. ширкәт йеқинда فиламингони германийәдә ишләпчиқиришни ишқа ашуруш үчүн германийәниң Diehl Defence ширкити билән шериклик мунасивити орнатқан. ерийна буни украийнаниң кәлгүсидә йавропа үчүн муһим мудапиә қалқини билән тәминләшниң йоли дәп қарайду, һәмдә германийәниң бир күни өз асминини қоғдашта украийна лайиһәлигән техникиға тайиниши мумкинликини оттуриға қойиду. ширкәт йәнә 2026-йилиниң бешида гәрчә кечиккән болсиму йавропа иттипақиниң мәблиғигә еришкән шундақла 90 милйард йавролуқ қәрз чәклимиси бикар қилинған.
2026-йилиниң оттурилириға кәлгәндә, ирийнаниң тәсири йәршариви сәвийәгә йәтти, у бирдинбир украиналиқ айал сүпитидә 2026-йиллиқ билдерберг йиғиниға қатнашти. у «бихәтәрлик капалити сийаһ билән әмәс, полат билән йезилиду» дәп тәкитләйду. униң рәһбәрликидә Fire Point ширкити 18 адәмдин 6000 кишилик ғайәт зор қошунға айланди, бу тез сүрәтлик санаәтниң пишип йетилиши украийнани хәтәрлик вә йуқири иниргийә хораватқан урушита кәскин, мустәқил үстүнлүккә игә қилиш йөлинишгә қарап илгирлимәктә.
пайдиланған мәнбәләр:
EUROSATORY. (2026). Eurosatory news 2026 – Day 2 – Interview of Iryna TEREKH, CEO, Fire Point [Video]. YouTube.
Malinovsky, E. (Ed.). (2026, July 27). Fire Point makes ‘hundreds’ of drones daily. The New Voice of Ukraine. https://english.nv.ua/nation/fire-point-makes-hundreds-of-drones-daily-50627720.html,
Sabbagh, D. (2026, July 27). The Ukrainian startup taking the missile fight deep into Russia. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/fire-point-ukraine-cruise-missiles-russia,
TVNET. (2026). Putin’in güvenliği başına yıkıldı: BU KADINI KİM DURDURACAK! [Video]. YouTube.
Urbancik, J. (2026, July 22). Ukraine’s Fire Point CEO: Germany can count on us for deep-strike deterrence. Euronews.
About the Author
