1. америкиниң иранға қаратқан һуҗумлири
америка қисимлири бир нәччә күн илгири ираншаһрда йәттә әскәрниң җениға замин болған һуҗумдин кейин, җүмә күни ираншаһр айродромиға һуҗум қилған. иран дөләт таратқулири америкиниң иранниң җәнубидики көврүкләргә қилған һуҗумида аз дегәндә йәттә пуқраниң өлгәнликини хәвәр қилған.
әң йеңи һуҗумларда аз дегәндә бәш көврүк бузғунчилиққа учриған. йәрлик таратқуларниң хәвәр қилишичә, америка дипломатийәгә тәййар икәнликини билдүргән болсиму, америкиниң йәнә бир зәрбиси иранниң җәнубидики бәндәр аббастики бир мәһәллигә тегип, бир адәм өлгән вә сәккиз адәм йариланған. иран сәһийә министирлики 22-ийундин башлап америка һуҗумни әслигә кәлтүргәндин буйан дөләттә аз дегәндә 38 адәмниң өлгәнликини вә 400 дин артуқ адәмниң йариланғанлиқини билдүргән.
иран әмәлдарлириниң ейтишичә, америкиниң 18-ийул кечидики зәрбиси бериши билән бир деңиз сүйини тузсизлаштуруш завути пүтүнләй вәйран болған. нәтиҗидә тәхминән 10 миң нопуси бар 20 йезиниң ичимлик су тәминати пүтүнләй үзүлүп қалған. иран буни « җинайәт вә террорлуқ һуҗуми» дәп атиған.
2. иран ислам инқилабий муһапизәтчилири (IRGC) ниң өч елиш һәрикәтлири
иран ислам инқилабий муһапизәтчиләр қисми , ираншаһрдә өлтүрүлгән иран әскәрлириниң өчини елиш үчүн җүмә күни сүрийәдики әлтәнفтики америка алаһидә һәрикәт қоманданлиқ мәркизигә һуҗум қилған. сүрийә һәрбий мәнбәси ройтерс агентлиқиға иранниң әлтәнف әтрапида һуҗум қозғиғанлиқини, әмма базиниң өзигә тәгмигәнликини вә һечқандақ талапәт йаки маддий зийан болмиғанлиқини билдүргән. бу вәқә америка-исраилийәниң иранға қаратқан уруши فевралниң ахирида башланғандин буйан сүрийәгә қилинған тунҗи қетимлиқ һуҗум һесаблиниду. сүрийә урушқа петип қелиштин сақлинишқа тиришқан, пирезидент әһмәд шара март ейида өз дөлитиниң һуҗумға учримиғучә һәр қандақ тоқунуштин йирақ туридиғанлиқини байан қилған иди.
ислам инқилаби муһапизәтчиләр қисми 17-ийул иорданийәгә һоҗум қилған вә икки нәпәр америка әскириниң өлүшини кәлтүрүп чиқарған .
шуниң билән бир вақитта, иран америка қораллиқ күчлири туруватқан қолтуқ дөләтлиригә қарита өч елиш характерлик һуҗумларни башлиған. иран кувәйттики «америкиниң икки һәрбий әслиһәсигә» қарита кәң көләмлик учқучисиз айропилан һуҗуми елип барғанлиқини, әл адири лагеридики бир оқ-дора амбири вә әли әл салим һава армийә базисидики һава мудапиә системилирини нишанлиғанлиқини билдүргән .әмма кувәйт армийәси һава мудапиә системилири бу һоҗумларни мувапиқийәтлик һалда тосуп қалған. иран йәнә бәһрәйн вә ирақ курдистан райониға башқурулидиған бомба билән һоҗум қилған. ислам инқилаби муһапизәтчиләр қисми йәнә америкиниң бир данә MQ-9 учқучисиз айропиланини йоқатқанлиқини билдүргән.
иранниң һоҗумлирида болса кувәйтниң бир ток чиқириш вә су тузсизлаштуруш завутиниң бир қисмиға от кәткән. иран ислам инқилаби муһапизәтчиләр қисми (IRGC) америка һәрбий күчлири мәвҗут дөләтләргә «мас келидиған җаваб» қайтурудиғанлиқи һәққидә агаһландуруш бәргән. IRGC ракета вә учқучисиз айропиланлардин пайдилинип кувәйттики ариفҗан лагери, әли әлсалем һава армийә базиси, мина әл әһмәди портидики америка деңиз армийә әслиһәлири вә бәһрәйндики һәрбий әслиһәләргә зәрбә бәргәнликини ейтқан. иранниң йуқири дәриҗилик һәрбий әмәлдари генерал-майор муһсин рәзайи әгәр америка һуҗуми давамлашса, иран өч елиш характерлик, тәңму-тәң җаваб қайтуруш биләнла чәклинип қалмастин һәр қандақ дөләткә һоҗум қилиши мумкин, дегән.
3. америкиниң кәң көләмлик «сәккизинчи вә тоққузинчи кечилик» һуҗумлири
қоманданлиқ иштабиниң ейтишичә, уруш айропиланлири, учқучисиз айропиланлар, уруш парахотлири вә башқа һәрбий әслиһәләрни ишқа селиватқан болуп , йәнә 50 миңдин артуқ америка әскири оттура шәрқниң һәрқайси җайлириға орунлаштурулған.
америка йәкшәнбә күни иранға қаратқан тохтимай давам қилған сәккизинчи кечилик һуҗумини тамамлиған болуп америка мәркизий қоманданлиқ иштаби иранниң деңиз қирғиқидики һәрбий көзитиш вә һава мудапиә әслиһәлири, деңиз армийә иқтидари, шундақла башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропилан сақлаш амбарлириға зәрбә бәргәнликини билдүргән. иран таратқулири һормузган вә хузестан өлкилиридики кешим арили, бәндәр аббас, һаҗиабад, сирик вә шадеганларда партлаш йүз бәргәнликини хәвәр қилған. йәрлик таратқуларниң хәвиригә қариғанда, көврүкләр, йоллар, төмүр йоллар, тонеллар вә айродромлар зәрбигә учрап, пуқраларниң йөткилиши, мал тошуш вә инсанпәрвәрлик бойумлири билән тәминләш чәклимигә учриған. бир қанчә дохтурханиларму тарқақлаштурулған вә мәктәп имтиһанлири кечиктүрүлгән.
шуниң билән бир вақитта, америка мәркизий қоманданлиқ иштаби (сентком) һәптә ахирида иорданийә вә ирақтики америка әскәрлири өлгәндин кейин, иранға тоққуз кечә уда зәрбә бәргәнликини хәвәр қилған. америка президенти трамп йеқинқи күнләрдә қаза қилған үч америка һәрбий хадиминиң «һөрмити үчүн» әң йеңи «интайин қаттиқ» һуҗум қозғалғанлиқини ейтқан. у мухбирларға: «биз бүгүн кечә уларға йәнә интайин қаттиқ зәрбә бәрдуқ, биз буни үч улуғ вәтәнпәрвәрниң һөрмити үчүн қилдуқ» дегән. у иранниң «интайин еғир зийанға учриғанлиқини, уларниң һәрбий җәһәттин һәммә нәрсидин айрилип қалғанлиқи» ни билдүргән. америка учриған һәрбий талапәтләр һәққидә соралғанда, трамп «биз интайин әпсуслинимиз» дәп җаваб бәргән вә қаза қилғанларниң теһранниң «йадро қоралиға игә болалмаслиқи» үчүн җәң қилғанлиқини қошумчә қилған.
иран хатәмул әнбийа мәркизий қоманданлиқ иштабиниң қомандани, генерал-майор әли абдуллаһи «һәр қандақ таҗавузчилиққа кәскин вә вәйран қилғуч зәрбә билән тақабил турулидиғанлиқи» һәққидә агаһландуруш бәргән вә вашингтонниң иран ичидә бөлгүнчилик пәйда қилишқа урунуватқанлиқини ейтқан, шундақла америкиға алдинқи нөвәтлик тоқунушлардакинму еғир бәдәл төлитишкә» вәдә бәргән.
америка ташқи ишлар министирлиқи оттура шәрқ районидики җиддий вәзийәтниң күчийиши сәвәбидин, дунйаниң һәрқайси җайлиридики америкилиқларни техиму еһтийатчан болушқа чақирди.
иран америкиниң һәр күни кечидә елип бериватқан зәрбә бериш һәрикәтлиригә қарита бәһрәйн, ирақ, иорданийә вә кувәйттики һәрбий базилирини нишанлаш арқилиқ өч алмақта. иран ташқи ишлар министирликиниң байанатчиси исмаил бақайи америкиниң қуруқлуқ һоҗумини қарши алидиғанлиқини билдүргән.
4. урушниң америкиға болған җан вә малийә чиқими
пентагон байанатчиси шан парнел дүшәнбә күни 7-ийулдин башлап америка билән иран оттурисидики йеңи уруш долқунида 100гә йеқин америка һәрбий хадиминиң түрлүк дәриҗидә йариланғанлиқини итрап қилған.
урушниң америка болған малийә чиқими ғайәт зор болуп, уруш менистри пет хегсет америка қанун турғузғучиларға иран урушиниң һазирғичә америкиға тәхминән 37.5 милйард долларға тохтиғанлиқини ейтти, бу 5-айдики мөлчәрдики 29 милйард доллардин йуқири болған. өткән айда ақсарай парламенттин қошумчә 87.6 милйард долларлиқ һәрбий мәбләғ тәләп қилған, буниң көпинчиси уруш чиқимиға ишлитилидикән.
пайдиланған бәзи мәнбәләр:
About the Author
