(түркийәдә 45% киши хитайни кишилик һоқуққа һөрмәт қилиду, дәп қариған)
хитай мутәхәсислириниң трамп билән байидин пирздинтлиқ сайлимиға тәййарлиқ қилватқан вақитта ейтқанлири тоғра чиқиватиду. улар трампни 1) асан һәл қилғили болидиған, 2) димкратийә вә либрал қиммәт қарашларға қарши турдиған рәһбәр болғанлиқи үчүн америкиға вә ғәрбкә зийан елип келиду вә бу һаләт хитайға пайдилиқ болиду дегән қарашни илгири сүргән иди. һәқиқәтән трамп хитайға қарши чоң гәп қилған билән хитай билән тизла чүшиниш һасил қилди вә хитайға берип хитай һөкүмити вә ши җинпиңға бир талай мәдһийә оқуп кәлди. буниңдин башқа трампниң ғәрбкә вә димкратик иттипақдашлириға йүргүзгән ташқи сийаситиму очуқ тәһдид арлашқан түстә болуп бу америкиниң тәсир күчиниң дунйа миқйасида аҗизлишишини кәлтүрүп чиқармақта.
7-айниң 15- күни Pew тәтқиқат мәркизи хитай вә америкиниң шундақла трамп вә ши җинпиңниң хәлқаралиқ образи һәққидә 50 бәтлик тәкшүрүш доклати елан қилған болуп, бу йазмида бу доклатниң қисқичә мәзмуни оттуриға қойулиду. доклат үчүн тәкшүрүш 2026-йили 8-فевралдин 13-майғичә 36 дөләттә 42 миң 151 киши (чоң йашлиқ кишиләр) билән елип берилған. бу доклатниң умумий нәтиҗисигә қариғанда нурғун дөләтләрдики кишиләр һазир хитайға америкиға қариғанда техиму иҗаби қарайдиған болған, шундақла ши җинпиң трампқа қариғанда ишәнчлик лидир болуп чиққан.
өткән йили тирампниң 2- нөвәтлик вәзипә муддити башланға дәсләпки вақитта көпинчә кишиләр йәнила америкиға хитайдин бәкрәк иҗаби қарашта болған. әмма бу йил әһвал өзгәргән вә америкиға болған қараш дунйа бойичә начарлашқан. әксичә хитайға болған қараш йахшилинип маңған.
бу икки дөләт рәһбәрлириниң дунйа ишлирида тоғра иш қилишиға болған ишәнчиму мушуниңға охшаш әндизидә болған. җо байден президентлиқ мәзгилиниң кейинки йеримида,( гәрчә 2023-йилидин 2024-йилиғичә нурғун җайларда төвәнлигән болсиму), тәкшүрүлгән көпинчә дөләтләрдә униңға болған ишәнч ши җинпиңға болған ишәнчтин йуқири иди. лекин тирамп 2-қетим сайланғандин кийн бу һаләттә тәтүр өзгириш йүз беришкә башлиған. дәсләпки икки йилидила, униңға болған баһа көрүнәрлик начарлашқан. гәрчә нурғун кишиләр йәнила ши җинпиңға ишәнмисиму, әмма униңға болған иҗабий қарашлар кәң көләмдә тарқилишқа башланған болуп, һазир омумий җәһәттин ши җинпиңға ишинидиғанлар тирампқа ишинидиғанлардин көпәйгән.
шәхсий әркинлик җәһәттә болса америка йәнила бурунқидәк хитайдин йуқири баһаға еришкән. он йилдин көпрәк вақиттин буйан, мәзкур тәтқиқат мәркизи кишиләрдин америка вә хитай һөкүмәтлириниң өз хәлқиниң шәхсий әркинликигә һөрмәт қилидиған-қилмайдиғанлиқини сорап кәлгән болуп кишиләр хитай һөкүмитигә қариғанда америка һөкүмитиниң өз хәлқиниң әркинликигә һөрмәт қилидиғанлиқини көпрәк ейтип кәлди. әмма, бу пәрқ кичикләватқан болуп , 2021-йили бу соални сориғандин буйан, тәкшүрүлгән һәр бир дөләттики кишиләрниң америка һөкүмитиниң өз хәлқиниң шәхсий әркинликигә һөрмәт қилидиғанлиқини ейтиш нисбити төвәнләп маңған.
мәсилән, шивитсийәдә америкиниң шәхсий әркинликкә һөрмәт қилидиғанлиқини ейтидиғанларниң нисбити 2021-йилдики %61 тин бүгүнки %27 кә чүшүп қалди. канада, فрансийә, германийә, италийә, голландийә, җәнубий корейә вә испанийәдә %25 йаки униңдин көп төвәнләш болған.
нурғун дөләтләрдә, америкиға болған сәлби қараш, хитайниң шәхсий әркинликкә һөрмәт қилидиғанлиқини ейтидиғанлар нисбитиниң ешиши билән биргә кәлди. мәсилән, австралийәликләрниң %11 и хитайни шәхси әркинликкә һөрмәт қилиду дәп қариған болуп , 2021-йили бундақ қарайдиғанлар пәқәт 5% иди. нәтиҗидә, бу йил тәкшүрүлгән 36 дөләттә америка вә хитай һөкүмәтлириниң өз хәлқиниң шәхсий әркинликигә һөрмәт қилидиғанлиқини ейтидиғанлар азайған. бу йавропа вә латин америкисида алаһидә гәвдилик. мәсилән, мексикида тәхминән үчтин бир қисим (%35) киши хитай һөкүмитиниң өз хәлқиниң шәхсий әркинликигә һөрмәт қилидиғанлиқини, %20 киши америка һөкүмити һәққидә шундақ дәйдиғанлиқини ейтиду.
һәтта бәзи дөләтләрдә хитайға кишилик һоқуқ җәһәттин иҗабий қарайдиғанлар һәйран қаларлиқ дәриҗидә йуқири болған. мәсилән җәнубий аفриқа, пәләстин, тайланд, һиндинозийә, малайсийә,кинийә, гана, бингал, нигирийә, сирланка вә пакистан қатарлиқ дөләтләрдики хәлқләрниң 50% дин көпрәки хитайни хәлқниң кишилик һоқуқиға һөрмәт қилиду дәп қариған. һәтта бу нисбәт малайсийада 60%, бингалда 70% дин йуқири, пакистанда болса 80% әтрапида болған. түркийәдә болса 45% әтрапида киши хитайни кишилик һоқуққа һөрмәт қилиду дәп қариған болса 55% киши ундақ әмәс дәп қариған.
исраилийәликләр 80% аваз билән америкини кишилик һоқуқни қоғдайду дәп қарайдиғанлар ичидә 1- орунда турған болса микискида пәқәт 20% әтрапида киши шундақ дәп қариған. вингирийәдин башқа йаврупа дөләтлириниң һәммиси америкини бу җәһәттә қоллаш нисбити 50% тин төвән болған.
америкиниң әң йеқин қошнилири болған канадалиқлар вә мексикилиқларму хитайға америкиға қариғанда техиму иҗаби қариған. мәсилән, 2023-йили көпинчә канадалиқлар (%57) америкиға иҗабий қарайдиған болуп, %14 киши хитайға иҗабий баһа бәргән. 2025-йили канадалиқларниң америка вә хитайға болған баһаси охшаш болған. һазир, техиму көп канадалиқлар америкиға (%33) қариғанда хитайға (%44) йахши қарайдиған болған.
америка пәқәт алтә дөләттә хитайға қариғанда техиму йахши дәп қаралған, буниң ичидә асийа-тинч окйан районидики һиндистан, йапонийә, فилиппин вә җәнубий корийә қатарлиқ төт дөләт бар.
хитай билән америка дунйа миқйасида тәсир күчи талишиватқанда, Pew тәтқиқат мәркизи латин америкисидики алтә дөләттики кишиләрниң хитай вә америкиниң ташқи сийасәт ролиға қандақ қарайдиғанлиқиниму тәкшүргән. бу дөләтләрдики кишиләр илгири америкини хитайға қариғанда техиму ишәнчлик шерик дәп қарашқа майил иди, әмма бир қанчә дөләтниң җамаәт пикири һазир иккигә бөлүнгән.
тәкшүрүлгән дөләтләрниң көпинчисидә хитайниң америкидин йуқири баһалиниши бир қәдәр йеңи бир бурулуш. йақтуруш нисбитидики бу бурулуш көпинчә икки күчлүк дөләткә болған қарашниң өзгириши билән мунасивәтлик болған: йәни хитайға болған қарашниң йахшилиниши вә америкиға болған қарашниң начарлишишини кәлтүрүп чиқарған.
тирамп VS ши җинпиң
мәзкур тәтқиқатниң йәнә бир тәрипи дунйадики әң күчлүк икки дөләтниң рәһбири болуш сүпити билән тирамп вә ши җинпиңға дунйадики кишиләрниң қанчилик ишиндиғанлиқи болған. нәтиҗә гәрчә һәр иккилисигә болған ишәнчниң төвән икәнликини көрсәткән болсиму әмма тәкшүрүлгән 36 дөләтниң көпинчисидики кишиләр ши җинпиңға техиму иҗабий қариған.
мәсилән, йавропа дөләтлиридә, икки рәһбәрниң һечқайсиси көп санлиқниң иҗабий баһасиға еришәлмигән, әмма ши җинпиңға болған қараш тирампқа болған қарашқа қариғанда техиму иҗабий болушқа майил. германийә, гиртсийә, италийә, голландийә, испанийә, шивитсийә вә әнглийәдә ши җинпиң тирамптин икки ханилиқ сан билән алдида туриду. ғәрб вә димкратик дөләтләрдә ши җинипиңға болған иҗаби баһа әң йуқири болған дөләт 37% билән әнгилийә болған.
йәнә пакистан, сингапор, малайсийә, һиндинозийә, бингал, пәләстин қатарлиқ дөләтләрдә ши ға болған ишәнч әң йуқири болуп пакистанда 83% болған. ши ға әң төвән қоллаш йапунийәдин кәлгән болуп 7% киши иҗаби баһа бәргән. трампни болса فилипин 68% билән, исраилийә болса 66% билән әң йуқири чәктә ишәнчилик рәһбәр дәп қариған. пәләстиндә бундақ қарайдиғанлар пәқәт 4% болған. йәнә бир қиззиқарлиқ учур болса, трамп билән әрдоғанниң шәхсий мунасивити йахши болсиму , түркийәдә пәқәт 6% кишиниң тирампни ишәнчлик рәһбәр дәп қарайдиғанлиқи, ши җинпиңни болса 32% кишиниң ишәнчлик дәп қаришидур.
гәрчә җәнубий корейәликләр һазир икки рәһбәргә охшаш қарисиму (ши 25% – трамп 22%), әмма корейәликләрниң қариши өткән йилдикидин көрүнәрлик дәриҗидә өзгәргән. өткән йили җамаәтниң тирампқа болған ишәнчи (%33) ши җинпиңға болған ишәнчидин (%15) тәхминән икки һәссә йуқири иди.
бу санлиқ мәлуматлар кишиләрниң бу икки рәһбәргә болған көз қаришиниң өз дөлитигә тутқан сийасити билән бивастә мунасивәтлик икәнликини көрсәткән.
хитай вә америка ташқи сийасити һәққидики қарашлар
доклатта қәйт қилиншичә, йеқинқи йиллардин буйан, хитай вә америка ташқи сийаситидә оттураһал киримлик дөләтләргә алаһидә әһмийәт берилгән. мәсилән, хитайниң бразилийә вә перу қатарлиқ дөләтләр билән қойуқ иқтисадий вә бихәтәрлик мунасивити бар. 2025-йиллиқ америка дөләт бихәтәрлик истратегийәсидә хитайниң шәрқий җәнубий асийа, латин америкиси вә йеқин шәрққә қилған зор миқдардики експортиға қарши турушниң муһимлиқи тәкитләнгән. бу мунасивәт билән мәзкур тәтқиқат мәркизи йәнә латин америкиси, сәһрайи кәбирниң җәнубидики аفриқа, йеқин шәрқ вә асийа-тинч окйан райониға җайлашқан 17 оттураһал киримлик дөләтләрдә америка вә хитайниң ташқи сийасити һәққидики қарашлар тоғрисида тәкшүрүш елип барған.
бу дөләтләрдики кишиләр америкиниң ташқи сийаситидин хитайниңкигә қариғанда көпрәк әнсирәйдиғанлиқини билдүргән. кишиләрниң оттура һесаб билән %75 и америкини башқа дөләтләрниң ишлириға зор дәриҗидә йаки мәлум дәриҗидә арилишиду дәп қариған болса, хитай һәққидә шундақ дәйдиғанлар %45 болған. тәкшүрүлгән һәр бир дөләттә дегүдәк, хитайға қариғанда көп киши америкини башқиларниң ишиға арилишувалғучи дөләт дәп қариған.
шуниңға охшаш, бу оттураһал киримлик дөләтләрниң көпинчисидики кишиләр хитайни америкиға қариғанда техиму ишәнчлик шерик дәп қариған һәмдә хитайниң дунйаниң тинчлиқи вә муқимлиқиға төһпә қошидиғанлиқини ейтишқан. мәсилән, җәнубий аفриқида %72 киши хитайни өз дөлитиниң ишәнчлик шерики дәп қариған, америка һәққидә шундақ дәйдиғанлар болса %46 болған. %64 җәнубий аفриқилиқ хитайниң хәлқаралиқ сийасәт қарарлирини чиқарғанда өзигә охшаш дөләтләрниң мәнпәәтини көздә тутидиғанлиқини ейтишқан болса, америка һәққидә шундақ дәйдиғанлар болса %42 чиққан. шуниң билән бир вақитта, җәнубий аفриқилиқларниң хитайниң дунйа тинчлиқи вә муқимлиқиға төһпә қошидиғанлиқини ейтиш нисбити 2023-йилдики %47 тин 2026-йили %64 кә чиққан.
латин америкисидики аргентина, биразилийә, коломбийә вә перу қатарлиқ бир қанчә дөләттә охшаш нисбәттики кишиләр америка вә хитайни ишәнчлик шерик дәп тәсвирлигән. икки дөләткә болған қараштики әң чоң пәрқ, мәйли қайси йөнилиштә болсун, адәттә асийа-тинч окйан районида көрүлгән. мәсилән, пакистанда кишиләр хитайни америкиға қариғанда техиму ишәнчлик шерик дәп ейтишқа бәкрәк майил (%84 VS %36). فилиппинда болса, хитайға қариғанда америкини ишәнчлик шерик дәп қарайдиғанлар көп (%81 VS %42 ) болған.
бу докилатниң әң диққәт тартидиған тәрипи уйғурлар әң көп йашайдиған, уйғур тәшкилатлири әң көп паалийәт елип бардиған шундақла уйғурларниң етник қеринидиши болған түркийәдә йәнила 45% кишиниң хитайни кишилик һоқуққа һөрмәт қилиду, дәп қаришидур. бу санлиқ мәлумат бизгә түркийә хәлқигә уйғурларниң зулумға учраватқанлиқини та һазирғичә йитәрлик дәриҗидә аңлиталмиғанлиқимизни көрситиду. буниң әң асаслиқ сәвәби даваниң пәқәт диндар вә милләтчи кишиләргила аңлитилғанлиқи, солчи вә секүләр җәмийәтләр билән болған алақиниң йитәрлик болмаслиқи болуши мумкин.
пайдиланған мәнбә:
About the Author
