рәсимниң мәнбәси : Al MajallA
2026-йили 17-май, әтәнгән саәт 5:02 ET
емилий فең (Emily Feng)
муһим әскәртиш. бу н п р NPR ниң емилий فиң тәрипидин ишлигән хәвириниң уйғурчә әйнән, өзгәртилмигән вә қисқартилимиған тәрҗимисидур. мақалиниң улинши бу болуп, пүтүн һоқуқ NPR вә емилий فең (Emily Feng) ға аиттур.
җисир әл-шуғур, сүрийә — пилан җәсур иди. кечә қараңғулуқидин пайдилинип, бир сәрхил қошун сүрийә һөкүмәт әскәрлиригә туйуқсиз һуҗум қилип, реҗим контроллуқидики шималий шәһәр һәләбкә тутишидиған истратегийәлик тәминат йоллирини үзүп ташлиди.
бу җәңчиләр нәччә ай бойи һәләб әтрапидики йезиларда, дүшмән линийәсиниң ичкирисидики икки милдин артуқ узунлуқтики ишлитилмәйдиған бир су тонелини җимҗит тазилиған иди. әйни вақиттики қозғилаңчи гуруппа һәййәт тәһририш шамниң рәһбири, һазирқи сүрийә рәһбири әһмәд әл-шәра билән өткүзүлгән мәхпий учришишта, улар һәләбни реҗим контроллуқидин азад қилиш үчүн бирликтә һуҗум қилишқа келишкән.
бу сәрхил җәңчиләр сүрийәлик әмәс иди. улар уйғурлар — хитайда узун муддәт зийанкәшликкә учрап кәлгән, көпинчиси мусулман болған бир миллий аз санлиқ милләт иди. 2024-йили нойабирдики бир кечидә һуҗум башланғанда, улар һәрикәткә өтти.
оксиген туңи тақиған бир қисим әскәр һава алмаштуруш йахши болмиған, бәзи җайлириниң егизлики бир йардиму кәлмәйдиған тонелға орунлашти. иккинчи бир бөлүк болса һәләбниң қаршисидики зәйтунлуқларда писстримида йатти.таң атқанда, тонелдики қисим реҗим қошунлириниң арқисидин чиқти, иккинчи қисим болса алдин һуҗум қилип, һөкүмәт әскәрлирини сарасимә ичидә тарқитивәтти. шуниң билән бир вақитта, башқа қораллиқ гуруппиларниң қозғилаңчи қисимлири һәләб шәһиригә һуҗум қилишқа башлиди. бир қанчә күн ичидә, сүрийәниң әң чоң шәһири қозғилаңчиларниң қолиға өтти. «биз чиң турдуқ. мөҗизә характерлик һалда, өлүмгә қарап етилған барлиқ қериндашлар аман қалди» дәп әсләйду тонел ичидики қисимниң 31 йашлиқ қомандани һобәйд. у униңдин кейинки һәптиләрдә армийә әскәрлирини сүрийә пайтәхти дәмәшққичә қоғлиғанлиқини тилға елип: «һәммимиз һайат қалдуқ вә сүрийәниң азад болғанлиқиға шаһит болдуқ» деди. һәләб қолдин кәткәндин кейин бир һәптидин артуқ вақит өткәндә, сүрийәниң тәхттин чүшүрүлгән диктатори бәшшар әл-әсад русийәгә қачти: «һәләбтин дәмәшққичә болған йолимиз очуқ иди» дәп қошумчә қилди һобәйд.
бу, оттура асийаға тарқалған, әмма хитайниң әң ғәрбидики шинҗаң райониға мәркәзләшкән, түркий вә асаслиқи мусулман болған аз санлиқ милләт уйғурларниң қандақ қилип ахирида сүрийәдики әң чоң чәтәллик җәңчиләр қошуниға айланғанлиқи һәққидики һекайә.вашингтон йеқин шәрқ сийасити тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси арон зелин ( Aaron Zelin): «улар [әсад] реҗими йиқилиштин илгири һәййәт тәһририш шам билән мунасивәтлик асаслиқ җәңчиләрниң бир қисми иди вә ички урушта наһайити чоң рол ойниди. нурғун җәһәттин елип ейтқанда, улар [сүрийәдики] җәңләрдә әң көп тавланған кишиләрдур» деди.
шундақ болсиму, сүрийәдики сирлиқ уйғур җәмийити һазирғичә зийарәтни қобул қилишқа қошулмиған иди. бир ай җәрйанида, 40 тин артуқ җәңчи вә уларниң аилә әзалири NPR билән сөзләшти. қозғилаңчилар контроллуқидики шималда, улар тез сүрәттә өзлирини башқа қозғилаңчи гуруппилар орундийалмиған вәзипиләрни үстигә алидиған, йуқири интизамлиқ вә үнүмлүк җәңчиләр сүпитидә намайән қилди. уларниң дөләттики 14 йилға йеқин давамлашқан ички уруштики һалқилиқ җәңләрдә ойниған роли сүрийәниң һазирқи рәһбири шәраниң ахирида әсад реҗимини сиқип чиқириш үчүн йетәрлик күч топлишиға йардәм бәрди.
миннәтдарлиқ йүзисидин, йеңи сүрийә һөкүмити бу йил әң чоң уйғур қораллиқ күчини қайта тәшкилләнгән сүрийә миллий армийәсигә қошувәтти вә бир қанчә уйғур қоманданни йеңи мудапиә министирлиқиға оفитсер қилип тәйинлиди. бәзи уйғурларға сүрийә гражданлиқи бериш һәққидә гәп-сөзләрму бар. гәрчә йеңи сүрийә һөкүмити ичидики тәсир күчи зор болсиму , уйғурларниң сүрийәдики орни анчә мустәһкәм әмәс. бәзи сүрийәлик әрәбләр уларға вә башқа чәтәллик җәңчиләргә гуман вә қорқунч билән қарайду.
шуниң билән бир вақитта, хитай сүрийәгә уйғурларни қоғлап чиқириш тоғрисида дипломатик бесимни күчәйтти. өткән чарәк әсирдин көпрәк вақиттин буйан, бейҗиң чәтәлдики барлиқ уйғур җәңчилирини террорчи дәп қарап кәлди вә уйғур һәрикәтлирини 30 йил ичидә хитай ичидә миңлиған террорлуқ һуҗумлириға (бәзилири өлүмгә сәвәб болған) илһам бәргән йаки йетәкчилик қилған дәп қайта-қайта әйиблиди.хитай даирилири йәнә өз дөлитиниң ичидә, шинҗаң районидики уйғурларға қарита зәрбә беришни күчәйтти. кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң ейтишичә, 2017-йилидин башлап, даириләр йүзмиңлиған уйғурни «қайта тәрбийәләш лагерлири» ға әвәтишкә башлиған болуп, у йәрдә уларға хитай тили өгитилгән вә хитай рәһбири ши җинпиңниң нутуқлирини йадлашқа мәҗбурланған.
NPR ниң илгирики хәвәрлири вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати билән кишилик һоқуқ гуруппилириниң тәкшүрүш нәтиҗисигә қариғанда, башқа уйғурлар өйдә еғир нәзәрбәндкә елинған, паракәндичиликкә учриған йаки кәң көләмлик назарәт астида қалған, йаки паспортлири мусадирә қилинған. 2021-йили америка хитайниң һәрикитини уйғур кимликини йоқитишни мәқсәт қилған «ирқий қирғинчилиқ» дәп атиди. бейҗиң бу қарарни қаттиқ әйиблиди вә тутуп туруш лагерлирини райондики кәң көләмлик әсәбийликни түгитиш тиришчанлиқиниң зөрүр бир қисми дәп ақлиди.
уйғурлар билән хитай дөлити оттурисидики узун муддәтлик зулум вә қаршилиқ дәври
1933-йили 12-нойабир: биринчи шәрқий түркистан җумһурийити қурулди.
1944-йили 12-нойабир: иккинчи шәрқий түркистан җумһурийити қурулди, у әмәлийәттә совет иттипақи тәрәпдари болған бир дөләт иди.
1949-йили 1-өктәбир: хитай коммунистик партийәсиниң рәһбири мав зедуң хитай хәлқ җумһурийитиниң қурулғанлиқини җакарлиди.
1949-йили 20-декабир: хитай хәлқ азадлиқ армийәси қошунлири шинҗаңниң ғулҗа шәһиригә кирип, районниң контроллуқини қолға елип зор ғәлибә қилди.
1954-йили өктәбир: мав зедуң бир қанчә һәрбий биригадиларға буйруқ чүшүрүп, уларни районни тинчландуруш вә иқтисадини тәрәққий қилдуруш вәзиписини үстигә алған йерим һәрбий тәшкилатқа (биңтүән) өзгәртишни буйруди.
1954-йили 31-декабир: хитай хәлқ җумһурийити шинҗаңниң қаштеши сода шәһири хотәндә хитай һөкүмранлиқиға қарши көтүрүлгән уйғур қозғилиңини бастурди.
1962-йили май: тәхминән 60,000 адәм, көпинчиси уйғурлар, шинҗаңдин совет иттипақиға қачти.
1990-йили 5-апрел: шинҗаңдики дөләтниң туғут чәклимисигә қарши турған уйғурлар бир наһийәлик һөкүмәт ишханисиға бесип киришкә урунди. бейҗиң 18,000 әскәр әвәтти вә қаршилиқ көрситиш җәрйанида уйғурларниң 10 адәмни тутқун қилғанлиқини вә алтә сақчини өлтүргәнликини ейтти.
1997-йили 5-8-فеврал: уйғурларниң мәдәнийәт вә диний паалийәтлирини чәкләйдиған қаттиқ «қаттиқ зәрбә бериш» паалийити астида елип берилған тутқунларға қарши уйғурлар намайиш қилди, хитай даирилириниң ейтишичә, кәм дегәндә йәттә адәм қаза қилған. чәтәлдики уйғур паалийәтчилири шуниңдин кейин йүзлигән уйғурниң қолға елинғанлиқини, көпинчисиниң өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқини ейтиду.
2009-йили 5-ийул: сақчилар хитайниң җәнубида икки уйғурниң уруп өлтүрүлүшигә қарши намайиш қилған уйғурларни тарқитивәткәндин кейин, шинҗаңниң мәркизи үрүмчидә хитайлар билән уйғурлар оттурисида зораванлиқ тоқунуши йүз бәрди. хитай бу қалаймиқанчилиқни чәтәлдики уйғурлар тәшкиллигән дәп дәва қилди. бейҗиң 197 адәмниң өлгәнликини вә 1,700 дин артуқ адәмниң йариланғанлиқини ейтти. уйғурлар өлүм саниниң әмәлийәттә техиму көп икәнликини ейтиду.
2013-йили 28-өктәбир: хитай уйғурларни бейҗиңниң мәркизидики тйәнәнмен мәйданиға бензин қачиланған машинини һәйдәп кириш билән әйиблиди.
2014-йили 1-март: сәккиз уйғур кунмиң пойиз истансиси мәйданида йолучиларға пичақ билән һуҗум қилип, 31 адәмни өлтүрди вә 141 адәмни йариландурди.
2014-йили 30-апрел: хитай рәһбири ши җинпиң шинҗаңдики зийаритини ахирлаштурған вақитта, икки адәм (бири уйғур дәп бекитилгән) үрүмчи җәнубий пойиз истансиси ичидә бомба партлатмақчи болди. һуҗумчиларниң бири йолучиларға пичақ тиқип, үч адәмни өлтүрди, 79 адәмни йариландурди.
2014-йили 22-май: бир қанчә уйғур үрүмчидә бир топ адәмниң арисиға машинини һәйдәп кирип бомба партлатти, нәтиҗидә 39 адәм қаза қилди, 94 адәм йариланди.
2017-йили: хитайниң уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилғанлиқи тоғрисидики тунҗи ашкарә хәвәрләр шинҗаңдин тарқилишқа башлиди.
(мәнбә: ваң ке; хитай дөләт мәҗлиси учур ишханиси; вилсон мәркизи; кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати
тәййарлиғучи: конний хәнҗаң җин NPR )
NPR бу хәвәр үчүн сөзләшкән 40 тин артуқ уйғур җәңчиси вә уларниң аилә әзалириниң көпинчиси — уларниң һәммиси шинҗаңдики аилә әзалириниң хитай даирилири тәрипидин зийанкәшликкә учришидин сақлиниш үчүн пәқәт исминиңла ашкарилинишини тәләп қилди — хитай һөкүмитигә болған чоңқур өчмәнлики сәвәбидин сүрийәгә қачқанлиқини вә шу сәвәбтин җәң қилғанлиқини ейтти. улар һазир мәдәнийитини сақлап қелишни, һәмдә бәлким бир күни шинҗаңни, йаки уйғурлар өз вәтини дәп қарайдиған вә хитай коммунистик партийәси 1949-йили контроллуқиға алған, уйғурлар шәрқий түркистан дәп атайдиған бу районни қайтурувелиш үчүн йетәрлик қудрәтлик бир армийә қурушни үмид қилидиғанлиқини ейтиду.
уйғур җәңчи нурмәмәт хитайдики уйғурларға қаритилған рәһимсиз зулумларға дуч кәлгәндин кейин, қорал ишлитишни өгиниш үчүн сүрийәгә кәткән.«бизниң йигитлиримиз хитайға болған чоңқур өчмәнлики сәвәбидин — уларниң нәприти шунчә күчийип кәткәчкә — уларда өлүмдин қорқмайдиған, сап нийәтлик вә қәтий болған қәйсәр шиҗаәт бар » дәйду 40 йашлиқ уйғур җәңчи нурмәмәт. «сүрийәликләр өзлири учриған зулумларни — бәшшар әл-әсад реҗими тәрипидин қандақ қийналғанлиқини чүшәндүрди. биз мундақ ойлидуқ: әгәр биз алди билән бу кишиләрни бу зулумдин қутқузалайдиған болсақ … бәлким аллаһ бир күни бизниму хитайниң зулумидин қутқузар.» хитай ташқи ишлар министирлиқи вә хитай кабинети, йәни дөләт мәҗлиси NPR бу хәвәрни тәййарлаш җәрйанида йоллиған соалларға җаваб бәрмиди.
сүрийә йезисидики там билән қоршалған бир дачида, сүрийәдики уйғурларниң муавин қомандани, 36 йашлиқ чоғтал (Choghtal) хитайдики аилисини вә турмушини ташлап сүрийәдики урушқа қатнишишқа қандақ қарар қилғанлиқини сөзләп бәрди.чоғтал пакаррақ болуп, җәң мәйданидин көрә ишханиға техиму мас келидиған адәмдәк көрүниду. у толуқ оттурида әлачи оқуғучи болған, химийә йаки فизика кәспидә оқушни арзу қилған. әмма униң ейтишичә, 2009-йили 5-ийул, сақчилар шинҗаңниң мәркизи үрүмчидә намайиш қилған уйғур оқуғучиларни қаттиқ қоллуқ билән тарқитивәткәндин кейин, у кәлгүси һәққидә қайта ойланған. оқуғучилар даириләрдин алдинқи айда хитайниң җәнубидики бир завутта йүз бәргән, икки уйғурниң хитай ишчилар тәрипидин уруп өлтүрүлгән дәп қаралған җедәлни тәкшүрүшни тәләп қилған иди. хитайлар хитайдики әң чоң милләт болуп, омумий нопусниң көп қисмини тәшкил қилиду.
сақчиларниң намайишчиларни тарқитиш җәрйанидики қаттиқ қоллуқи үрүмчи кочилирида сақчиларға вә хитай пуқраларға қарши зораванлиқ қалаймиқанчилиқини кәлтүрүп чиқарди, бу өз нөвитидә хитайларниң уйғурларға қарита өч елиш һәрикәтлирини қозғиди, уйғурларму қаршилиқ көрсәтти. чоғтал җәнубий шинҗаңдики йуртида туруп, үрүмчидики достлири әвәткән синлар арқилиқ зораванлиқниң қандақ әвҗ алғанлиқини қорқунч ичидә көргәнликини ейтиду.
хитай һөкүмитиниң мөлчәричә, қалаймиқанчилиқта кәм дегәндә 192 адәм өлгән, уларниң үчтин икки қисми хитайлар. уйғур һоқуқ паалийәтчилири миңлиған уйғурниң өлгән болуши мумкинликини илгири сүриду. униңдин кейинки бихәтәрлик бастурушлирида көпинчиси йаш болған йүзлигән уйғур тутқун қилинди. чоғтал дөләттин чиқип кетишниң йоллирини издәшкә башлиди.«әгәр мән хитайдин чиқип кәтмигән болсам, түрмидә өлүп кетәттим» деди у. «улар мени кетишкә мәҗбурлиди. улар бизни һәйдәп чиқарди.»
униң һекайисиниң нурғун тәрәплири NPR сүрийәдә зийарәт қилған уйғур җәңчилири вә уларниң аилә әзалири тәрипидин тәкрарланди. зийарәт җәрйанида, уйғурлар хитай дөлитиниң нәччә он йиллиқ зулумини вә дөләт контроллуқини тәсвирләп, бу әһвалларниң уларни қораллиқ қаршилиқ көрситишни өз һоқуқлирини қоғдашниң бирдинбир йоли дәп ишинишкә башлиғанлиқини ейтти.
«пәқәт шоар товлаш биләнла [аиләмни] азад қилғили боламду? мән уларни қуруқ сөз йаки мәнисиз байанатлар билән қутқузалаймәнму? биз пәқәт шикайәт қилсақла хитай тохтап қалмайду» дәйду қәдимий йипәк йоли шәһири қәшқәрдин кәлгән 37 йашлиқ йасир.бәзи йашанған җәңчиләр 1990-йилидики дөләтниң туғут чәклимиси сийаситигә қарши турған қозғилаңлардин кейин вә 1997-йилидики дөләтниң бихәтәрлик һәрикәтлиригә қарши намайишлардин кейин, хитай һөкүмитиниң зәрбә бериши билән сийасий паалийәтләрниң үнүмигә болған ишәнчисини йоқатқанлиқини тәсвирлиди.
әмма сүрийәдики уйғурларниң көпинчиси, һәтта хитайниң сәрхил оқуш орунлирида тәрбийәләнгәнлириму, 2009-йилидики 5-ийул вәқәсиниң уларниң хитайниң районни башқурушиға болған ишәнчисини йоқатқанлиқини вә уларни қораллиқ қаршилиқ көрситишкә үндигәнликини ейтиду.шинҗаңдики ички кесәлликләр дохтури гүл өзиниң бир хитай башлиқиға: «уйғурлар билән хитайлар оттурисида шунчә көп җиддийчилик йүз бәрди, биз илгири хизмәтдаш идуқ, әмма 5-ийулдин кейин, хитайлар бизгә [уйғурларға] худди һәр биримиз пичақ көтүрүп чиқип сизгә тиқидиғандәк гуман билән қарайдиған болди, бу мениң йүрикимни бәк ағритти» дегәнликини әсләйду. у изчил давамлашқан миллий кәмситишниң өзини хизмитини йахши қилиш имканийитидин мәһрум қалдурғанлиқини ейтти. кейинки йилларда, униң йолдиши сүрийәдә җәңчи болди, өзи болса уруш мәйдани оператсийә дохтури болуп йетишти.
чоғталға охшаш уйғурларниң сөзигә қариғанда, у шан- шәрәпни әслигә кәлтүрүшниң бирдинбир йоли җәң қилишни өгиниш вә бәлким бир күни шинҗаңниң контроллуқини коммунистик партийәдин тартивелиш пурситигә еришиш иди.«биз әмәлийәттә өз алдимизға бир милләт, бизниң бир заманларда парлақ тарихимиз болған, биз әслидә хорланған йаки езилгән милләт әмәс идуқ. хитайлар келип бизни бойсундурғандин кейинла мушундақ болуп қалди» дәйду чоғтал.җәңчиләр хитай һөкүмитиниң сийасәтлиригә охшашла рәһимсизлик билән җаваб қайтуруш керәкликини һес қилғанлиқини вә қораллиништин башқа чарә қалмиғанлиқини ейтиду.«бизниң бүгүн бу йәргә келип, йақа йуртларда қорал тутушимизниң, өлүм билән йанмуйан меңишимизниң сәвәбчиси хитай. хитай бизни буниңға мәҗбурлиди» дәйду 55 йашлиқ җәңчи муаз.
у вә башқа нурғун уйғурлар алди билән чоң уйғур диаспораси шәкилләнгән түркийәгә барған. әмма нурғун уйғурлар түркийәдә олтурақлишиш һөҗҗәтлирини беҗирәлмигән вә хитайға қайтурулуштин әнсиригән. 2012-йили, улар түркийәниң җәнубидики асан өткили болидиған чегра арқилиқ сүрийәниң шималиға аста-аста өтүшкә башлиған. сүрийәниң шималидики идлиб шәһири әтрапида, миңлиған уйғур вә уларниң аилә әзалиридин тәшкилләнгән бир җәмийәт олтурақлишишқа башлиған.
әсадқа қарши қозғилаңниң дәсләпки қизғин күнлиридә, сүрийәдики уйғур җәңчилири дәсләптә ички уруштики тәрәпләргә қошулмаслиққа тиришқанлиқини ейтиду. муавин қомандан чоғтал: «биз сүрийәгә бәшшар әл-әсадқа йаки башқа бирәрсигә қарши уруш қилиш үчүн кәлмидуқ» деди.«бизниң баштин-ахир әсли мәқситимиз һәрбий мәшиқ қилиш иди.»
уйғурлар алди билән һәләбтә мәшиқ қилиш пурсити издигән, әмма кейинчә қошунниң көпийишигә әгишип техиму көп туралғуға еһтийаҗлиқ болғанлиқтин, аилилири билән техиму ғәрбтики җисир әл-шуғур дәп атилидиған кичик шәһәргә көчкән. җәң мәйдани тәҗрибисигә тәшна болғанлиқтин, улар дәсләптә кимдин мәшиқ елишни анчә таллап кәтмигән. җәңчиләргә тәшна болған қозғилаңчи гуруппиларму кимни қобул қилишни анчә таллап олтурмиған.
уйғур оفитсерлар өзлириниң қандақ қилип сүрийәдики қозғилаңчилар билән реҗим қошунлири оттурисидики 13 йилдин артуқ давамлашқан ички урушқа қошулуп қалғанлиқини тәсвирлиди. 2015-йили баһарда, сүрийә һөкүмәт армийәси (әсәд армийси – тәрҗимандин) чоң ташйол бойидики истратегийәлик түгүн болған җисир әл-шуғурға һуҗум қилди.уйғурлар дәсләптә уларни чекиндүрүшкә мувәппәқ болди, әмма армийә қайта тәшкиллинип, танка вә зәмбирәкләр билән иккинчи қетим һуҗум қилди. қошун уйғурларниң базисиға нәччә он йард келидиған йәргичә йеқинлашти.
«урушқа кириштин бурун, бир адәм қанчилик батур болушидин қәтийнәзәр, һәмишә қорқунч болиду. һәр бир инсан буни һес қилиду. кимдәким ундақ әмәс десә, у йалған ейтқан болиду» дәйду җәңгә қатнашқан уйғур қомандан абдулһәй.әсад қошунлирини җисир әл-шуғурдин пүтүнләй қоғлап чиқириш үчүн йәнә бир ай қанлиқ җәң қилишқа тоғра кәлди. бу ғәлибә уйғурларға сүрийә қозғилаңчи гуруппилири арисида тәшкиллик, ғайилик әскәрләр дегән намни елип кәлди. шуниңдин кейин, уйғурлар асаслиқи җисир әл-шуғур вә һөкүмәт қошунлиридин қайтурувалған әтраптики бир қанчә йезиларни база қилди. уларниң көпинчиси бүгүнму шу әтрапта йашайду.
тәқвадар сүнний мусулманлар болуш сүпити билән, нурғун уйғур җәңчилири көпинчиси сүнний исламчи болған қораллиқ гуруппиларға, болупму 2016-йилиғичә әлқаидәгә қарашлиқ болған җәбһәт әл-нусрани өз ичигә алған һәййәт тәһририш шам иттипақиниң бир қисмиға айланған гуруппиларға һесдашлиқ қилди. һәййәт тәһририш шам сүрийәниң шималида бир тайанч нуқта қурушқа урунувататти. сүрийәдики уйғурларниң көпинчиси илгири аفғанистандиму паалийәт қилған түркистан ислам партийәси (TIP) дәп атилидиған кәң һәрикәткә әза болған. сабиқ TIP җәңчилири җәң қилишни өгиниш үчүн, сүнний җәңчи гурупписи әһрар әл-шам вә кейинчә һәйәт тәһририш шамға айланған башқа сүнний гуруппилар билән биллә ишлигәнликини вә мәшиқ қилғанлиқини ейтти. уйғурлар қораллиниш үчүн реҗим қошунлиридин тартивалған қоралларни ишләткәнликини, шундақла уйғур диаспорасиниң ианилири вә сүрийәдә өзлири қурған тиҗарәтлири арқилиқ өзлирини мәбләғ билән тәминлигәнликини ейтиду.
сүрийәдики уйғурлар дәсләптә пүтүнләй бирликкә келәлмигән; бәзи җәңчиләр кәм дегәндә йүзлигән уйғурниң айрилип чиқип даиш (ISIS) қа қошулғанлиқини ейтиду. сүрийә ички уруши вә райондики қораллиқ гуруппиларни көзәткән анализчиларниң ейтишичә, ISIS бир мәзгил техиму милләтчи болған TIP ниң еғир сийасий риқабәтчиси болған. (уйғурлар үчүн демәкчи- тәрҗимандин).
хәлқара кризис гурупписиниң сабиқ йуқири дәриҗилик анализчиси җером древон (Jerome Drevon,) «даиш чоң мәсилә иди» деди. TIP шу чағда өзини ISIS ниң исламни әсәбий чүшәндүрүшидин «пәрқләндүрүши» һәмдә кишиләргә «сиз пәқәт сийасий җәһәттинла [ISIS] ға қарши туруп қалмай, диний җәһәттинму бизниң йолимизниң ундақ әмәсликини билишиңиз керәк» дейишигә тоғра кәлгән.
йиллар бойи, TIP шималдики қозғилаңчилар контроллуқидики кәң земинни қоғдаш билән биргә, әсәд билән бир сәптики русийә қошунлириниң еғир бомбардиманиға тақабил туруп, алдинқи сәптики мүшкүл вәзипиләрни өтигән. сабиқ TIP җәңчилири алдинқи сәптә 20 күнлүк нөвәтчиликниң шунчә җапалиқ болғанлиқини, һәтта айағлирини селишқа вақит тапалмиғанлиқини әсләйду. сабиқ TIP оفитсерлири бош вақитлирида америка, сүрийә, германийә вә әнглийә армийәлириниң һәрбий қаидилирини әстайидил өгәнгәнликини, буниң уларниң интизам вә җәң өлчәмлирини ислаһ қилишиға йардәм бәргәнликини ейтиду.
2024- йили сентәбирдә, чегра базири баб әл-һавада әһмад шәра чақирған йиғинға қатнашқан бир қанчә қозғилаңчи гуруппилар ичидә TIP му бар иди. улар реҗим (әсәд армийси – тәрҗимандин) пиланлиған һуҗумниң алдини елиш үчүн һәләбкә бирликтә һуҗум қилишқа келишти. нойабирниң ахирида, реҗимниң тәминат линийәсини үзүп ташлиған һелиқи тонел һәрикитиниң түрткисидә һәләб қолға өткәндә, қозғилаңчи гуруппилар һуҗумни давамлаштуруш һәққидә тез қарар чиқарди.
«таң атқанда улар чекинди. шуниңдин кейин, биз гуруппилиримизни қайта тәшкилләп, дәмәшққичә үзлүксиз алға илгирилидуқ» дәп әсләйду һуҗумдики TIP қоманданлиридин бири, 30 йашлиқ нуридин. . 2024йили 8-декабир, уйғурлар дәмәшқ вә деңиз бойи шәһири латақийәгә киргән әскәрләрниң ичидә иди. уйғурларниң ейтишичә, хушаллиқтин сөйүнгән сүрийәликләр уларға кәмпүт вә гүлләрни чачқан.чоғталниң ейтишичә, бу хушаллиқ мәнзирилири уни худди шинҗаңдики йуртиға қайтқандәк, уларни қучақлаватқан сүрийәликләр худди өз туғқанлиридәк һес қилдурған.чоғтал шинҗаңдики һәр хил шәһәрләрниң намини тилға елип: «әгәр бу йәр хотән, ақсу йаки үрүмчи болған болсичу, дәп ойлидим. мән қоралимни қолумға алған һәр қетимда калламға мушу хийал келәтти» деди.
сүрийәдики уйғурлар 14 йилға йеқин җәң қилғандин кейин, сүрийәдә өзлири үчүн йеңи турмуш қурушқа тәшна икәнликини ейтиду. улар сүрийәдә уйғур мәдәнийитини сақлап қелишни вә дөләтниң чәклимисисиз ислам диниға етиқад қилишни халиған. улар машина импорт қилиш вә май қачилаш понкитлирини башқуруш қатарлиқ җәмийәт тәрипидин башқурулидиған тиҗарәтләрни кеңәйтти, гәрчә нурғун ата-анилар балилирини йәрлик әрәбчә сүрийә мәктәплиригә вә аммиви университетларға беришни таллиған болсиму бир қанчә уйғурчә мәктәпләрни қурди.
йуқири дәриҗилик қоманданларниң ейтишичә, бүгүнки күндә сүрийәдики уйғур җәмийитиниң сани айаллар вә балиларни өз ичигә алғанда 20,000 әтрапида болуп, бәзи уйғур җәңчилири техиму көп диаспора уйғурлирини сүрийәгә көчүп келишкә җәлп қилишни үмид қилидиғанлиқини ейтиду.
шәра йәни һазирқи президент бир заманларда рәһбәрлик қилған қораллиқ гуруппини қоллиғанлиқи үчүн, уйғурлар дөләтниң мудапиә министирлиқидики йуқири дәриҗилик вәзипиләр билән мукапатланди. сүрийә мудапиә әмәлдарлири вә уйғурларниң ейтишичә, әң чоң уйғур җәңчи күчи болған сабиқ TIP җәңчилириниң көпинчиси сүрийәниң қайта тәшкилләнгән миллий армийәсигә қошуветилгән.
сүрийә мудапиә министирлиқи NPR ға бәргән байанатида, сүрийәдики уйғурларниң «нә ички, нә ташқи тәһдит пәйда қилмайдиғанлиқини, әксичә сүрийәниң бихәтәрлики вә муқимлиқиға капаләтлик қилидиған ишларға әмәл қилидиғанлиқини» ейтти. байанатта йәнә мундақ дейилди: «уларниң [сүрийә] системисиға сиңишиши сүрийәниң игилик һоқуқини қоғдаш вә улар кәлгән дөләтләрдики әндишиләрниң алдини елиш үчүн пайдилиқ.»
әмма уйғурларниң сүрийәдә давамлиқ турушиға икки мәсилә тәһдит салмақта.нурғун сүрийәлик әрәбләр уйғурларни өз ичигә алған чәтәллик җәңчиләрниң сүрийәдә давамлиқ турушиға қарши туриду. идлибтин башқа җайларда, көпинчә сүрийәликләр илгири уйғур җәңчисини көрүп йаки учритип бақмиған, сүрийәдики нурғун уйғурларниң муһапизикар сүнний мусулман етиқади сүрийәдики аз санлиқ милләт җәмийәтлирини қорқутуп қойған.
уруш мәзгилидә, уйғур җәңчилири тарихтин буйан шиә вә хиристийанлар олтурақлашқан мәһәллиләрдики ташливетилгән нурғун өйләрни игиливалған иди. 75 йашлиқ денис хуриға охшаш хиристийанлар уруш ахирлашқанда сүрийәниң шималидики әҗдадлиридин қалған йезилирини тәкшүрүш үчүн қайтип кәлгәндә, өйлириниң чечән, маракәш вә уйғур җәңчилири тәрипидин игиливелинғанлиқини көргән.«биз [хиристийанлар] әмди уйғурлар йаки башқа сүнний мусулманлар билән биллә йашийалмаймиз. … улар бизниң турмуш усулимизға қарши туриду. улар бизни капир дәп қарайду» деди хури.
йеңи сүрийә һөкүмити, уйғур оفитсерлири вә хиристийан рәһбәрлири оттурисида елип берилған нәччә айлиқ сөһбәттин кейин, уйғурлар асаслиқи хиристийанлар олтурақлашқан бир қанчә йезиларда игиливалған бәзи йәр вә өйләрни қайтуруп беришкә башлиған. NPR сөзләшкән уйғурларниң көпинчиси буниң тоғра иш икәнликини ейтти. «бир адәмниң қайси дин йаки гуруппиға тәвә болушидин қәтийнәзәр, уларниң бихәтәрликигә капаләтлик қилиш керәк. уларниң қануний мал-мүлкини тәләп қилиш һоқуқи бар» дәйду 36 йашлиқ җәңчи билал.
хитай вә идиологийә
уйғур әмәлдарлириниң ейтишичә, уларниң сүрийәдә давамлиқ турушиға болған иккинчи вә әң чоң тәһдит хитайдур. нойабирда хитай дәмәшқтики әлчиханисини қайта ечишқа қошулди, әмма уйғур җәңчилири мәсилисини йәнә бир қетим оттуриға қойди. хитай ташқи ишлар министири ваң йи: «сүрийә һәрқандақ бир орунниң сүрийә земинидин пайдилинип хитайниң мәнпәитигә зийан йәткүзүшигә йол қоймаслиққа вәдә бәрди. хитай бу вәдигә йуқири баһа бериду вә сүрийәниң уни әмәлийләштүрүш үчүн үнүмлүк тәдбирләрни қоллинишини үмид қилиду» деди. бейҗиң йәнә 2025-йили нойабирдики бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң шәраға қойулған җазани бикар қилиш қарар лайиһәсигә аваз бериштә сүрийәдики «чәтәллик террорчи җәңчиләр» дин әнсирәйдиғанлиқини баһанә қилип ваз кәчкән.
америка 2002-йили 11-сентәбир һуҗумидин кейин, бир уйғур қораллиқ гурупписи болған шәрқий түркистан ислам һәрикити (ETIM) ни террорлуқ тәшкилати тизимликигә киргүзгән иди. хитай ETIM ниң хитай земинидики нурғун зораванлиқ һуҗумлириниң арқисида икәнликини ейтиду.әмма, тунҗи қетимлиқ трамп һөкүмити мәзгилидә америка билән хитай мунасивити йаманлашқанда, америка 2020-йили ETIM ни бу тизимликтин чиқиривәтти. хитай бу һәрикәтни сийасий ғәрәзлик дәп атиди. бу тәшкилат йәнила бирләшкән дөләтләр тәшкилати, әнглийә, йапонийә вә йеңи зеландийә қатарлиқ дөләтләрниң җазалаш тизимликидә турмақта.сүрийәдики көпинчә уйғурлар йеқинда тарқитиветилгән TIP ға тәвә болған болуп, уларниң ETIM билән мунасивити барлиқини йаки хитай пуқралириға һуҗум қилғанлиқини рәт қилиду.
муавин қомандан чоғтал: «биз немә үчүн пуқраларни нишанлаймиз? уларму инсан, уларниңму йашаш һоқуқи бар» деди. «бизниң адәттики пуқралар билән һечқандақ дүшмәнликимиз йоқ. улар йашисун. биз бундақ қилмишларға түптин қаршимиз.»
2022- йилиғичә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң террорлуққа қарши туруш җазасини назарәт қилиш гурупписиниң сабиқ маслаштурғучиси болған едмонд فиттон-бровен (Edmund Fitton-Brown) сүрийәдики уйғурлар билән хитайдики зораванлиқниң биваситә мунасивити барлиқиға даир һечқандақ испат көрмигәнликини ейтти. فиттон-бровен: «мән һәтта хитай тәрәптинму аفғанистандики йаки сүрийәдики паланчиниң хитайдики пустанчи билән алақиси бар икән, у адәм кейин сақчиға оқ чиқирипту йаки партлатқуч қойупту, дегән бирәр дәваниму көрүп бақмидим» деди.
NPR сөзләшкән уйғурлар өзлириниң башқа уйғур қораллиқ гуруппилиридин, болупму 1990-йилларда аفғанистан вә пакистанда әлқаидә вә талибанлар билән мәшиқ қилған ETIM дин техиму мөтидил икәнликини ейтиду. сүрийәдики 4000 ға йеқин җәңчиси билән, улар башқа уйғур қораллиқ гуруппилириға қариғанда әлвәттә техиму көп, һәмдә сүрийәниң йеңи рәһбири шәраниң муһим җәң ғәлибилирини қолға кәлтүрүшигә йардәм бәрди.сүрийәдики TIP ниң бир қисим дәсләпки әзалири аفғанистандики ETIM лагерлиридин кәлгән, әмма исламчи гуруппиларни көзитидиған анализчилар бүгүнки күндә бу иккисиниң әмәлийәттә мустәқил икәнликини ейтиду.
әсәбий гуруппиларни мустәқил тәтқиқ қилғучи риккардо валле ( Riccardo Valle): «аفғанистанни база қилған тармақ билән һазир пүтүнләй пәрқлинидиған сүрийә тармиқи оттурисида айрилиш бар» деди. шундақ болсиму, хитай барлиқ уйғур җәңчилириниң идиологийә җәһәттин бир икәнликини вә сүрийәдики җәңчиләрниң аفғанистанни база қилған, әлқаидә билән мунасивәтлик болған җаза тизимликидики абдулһәқ исимлик уйғур рәһбиридин буйруқ алидиғанлиқини дәва қилиду.
бирләшкән дөләтләр тәшкилати назарәт қилиш комитетиниң һазирқи маслаштурғучиси колин симис (Colin Smith) б д т әза дөләтлириниң бир-биригә зит доклатлирини тилға елип: «бу конкрет соалға ениқ җавабим йоқ, толиму әпсус » деди.فиттон-бровенниң ейтишичә, сүрийәдики көпинчә уйғур җәңчилири асаслиқи аفғанистан йаки пакистанда болуп бақмиған, хорланған уйғур сүргүнди кишилири арисидин қобул қилинған. فиттон-бровен: «сүрийә билән аفғанистан оттурисида өз-ара бериш-келиш болмиди. бу асан әмәс, шундақла омумйүзлүк әһвалму әмәс» деди. мутәхәссисләрниң ейтишичә, сүрийәдики уйғур гуруппилири көпинчә тар даирилик нишанларға әһмийәт бәргән болуп, уларға диний түскә игә миллий азадлиқ һәрикити сүпитидә қараш керәк. хәлқара кризис гурупписиниң сабиқ анализчиси древон(Drevon) : «улар пәқәт хитайдики ишлириға көңүл бөлиду» деди.
хитайниң иқтисадий вә һәрбий күчини көздә тутқанда, чоғтал вә NPR зийарәт қилған башқа уйғур җәңчилири хитайға қарши турушқа болған күчлүк арзуси болсиму, униңға һуҗум қилишниң реаллиққа уйғун әмәсликини, һәтта әхмиқанилиқ икәнликини, шуңа вақит күтүши керәкликини ейтиду. чоғтал: «биз худди қуйаш билән айға ишәнгәндәк, хитай коммунистик партийәсиниң бир күни йиқилидиғанлиқиға ишинимиз. шу чағда биз тәййар туримиз» деди. униң дейишичә, у бүгүнки күндә җәмийәтниң зеһнини өзини қудрәт тапқузуш вә маарипқа қаритиватиду. униң оفитсерлири зионизим һәрикитини өгиниватқанлиқини ейтиду. 39 йашлиқ йәнә бир җәңчи әбу муһәммәд: «[йәһудийлар] немә қилиши керәк болса шуни қилди, иттипақлиқини әслигә кәлтүрди вә бир дөләт қурди. әгәр бизму уларға охшаш һәр тәрәптин өзимизни қудрәт тапқузсақ, бир дөләт қуралайдиғанлиқимизға, һәтта бәлким улар қурғандинму күчлүк дөләт қуралайдиғанлиқимизға ишинимән» деди.
гәрчә улар шинҗаңни һәмишә өз вәтини дәп қарисиму, сүрийәдә йетәрлик қан төккәнлики үчүн бу йәрниму өз өйи дәп қарайдиғанлиқини ейтиду.җисир әл-шуғурниң сиртидики бир егиз дөңдә, йешил чатқаллар арисида әсәд реҗимиға қарши җәңләрдә қаза қилған йүзлигән уйғур җәңчилириниң қәбрилири бар. әң ахирқи киши бу йәргә 2024-йили декабирда дәпнә қилинған.уйғур җәңчи әнәс йеқин бир достиниң қәбрисини көрсәтти, сүрийәниң шималиға хас топа рәңлик тупрақ арисида ақ қәбрә теши көзни қамаштуратти. униң ейтишичә, дости нурғун уйғурларға охшаш сүрийә урушида русийәниң бомбардиманида қаза қилған. қәбрә тешиниң айиғида йәнә үч кичик тахтай бар болуп, улар җәситини алдинқи сәптин елип келиш җәрйанида қаза қилған җәңчиләрниңдур.бу қәбристанлиқтики нурғун қәбрә ташлирида толуқ исимлар йоқ, пәқәт җәңчиниң җәңдики тәхәллусила бар, чүнки улар уруш җиддийчиликидә дәпнә қилинған.
«өмримизниң ахириғичә болсиму, вәтинимизгә қайталайдиған, уни азад қилип шу йәрдә йашийалайдиған болсақла болатти. өз вәтинимизниң тупрақида көмүлүш — бизниң арзуйимиз» дәйду әнәс. «биз балилиримизниң өмүр бойи йақа йуртларда сәргәрдан болуп йүрүшини халимаймиз. әгәр биз өзимиз униңға йетәлмисәкму, бу йолни ачсақ, бәлким бир күни балилиримиз йетәр.»
——— җавад ризкаллаһ вә абдувели айуп сүрийәниң идлиб вә җисир әл-шуғур районлиридин тәтқиқатқа төһпә қошти.
бу хәвәр пулитзер кризис хәвәрлири мәркизи (Pulitzer Center on Crisis Reporting) ниң йардәм мәблиғи билән қолланған.
About the Author
