мәвлан тәңриқут
2025-11-08
гәрчә бир қатар келишимләр елан қилинған болсиму 2025-йили 30-өктәбир корийәниң пусан шәһиридә өткүзүлгән асия-тинч окян иқтисадий һәмкарлиқ тәшкилати (APEC) юқири дәриҗиликләр йиғини һарписида өткүзүлгән америка президенти доналд трамп билән хитай рәиси ши җинпиң оттурисида һасил қилинған сода келишими, давалғушқа толған кәскин иқтисадий тоқунуш дәвридики вақитлиқ бир тохташ яки дәм елиш һесаблиниду. “иқтисадшунас” журнили тәрипидин бу келишим “ахирлишиш әмәс, бәлки тохташ” вә “чоң келишим әмәс, катта базар” дәп тәсвирләнгән.
бу язмида америка-хитай сода урушиниң арқа көрүнүши, сөһбәтни зөрүр қилған сәвәбләр, куалалумпурда келишими, пусанда елан қилинған сода келишимниң мәзмунилири; һәмдә вашингтон билән бейҗиң оттурисидики өзгириватқан күч тәңпуңлуқи тәһилил қилинду шундақла қайси тәрәпниң қайси җәһәттә әвзәлликкә еришкәнликини мулаһизә қилиду.
арқа көрүнүш
хитай вә америка оттурисидики сода мунасивити “чиқмас кочиға кирип қалған ” икки тәрәплик келишим вә өзара гуман билән характерләнгән болуп сода уруши 2018-йили трамп тәрипидин башлитлған. гәрчә икки тәрәп 2020-йили “биринчи басқучлуқ сода келишими” ни имзалиған болсиму, бу келишим тезла мәғлуп болуп, хитай кейинки икки йилда кәм дегәндә 200 милярд долларлиқ қошумчә америка таварлири вә мулазимәтлирини сетивелиш вәдисигә әмәл қилмиған.
америкиниң малийә министири скот бессинт ( Scott Bessent ) вә хитай муавин зуңлиси хе лифең рәһбәрликидики сөһбәт 2025-йили майдин буян давамлишиватқан болуп, бу җәрянда икки дөләт бир биригә дипломатийә вә иқтисади җәһәттин тәһдид селишқан. “иқтисадшунас” журнилиниң хәвиридә, бу сөһбәтчиләр гәрчә ши вә трмпниң қоллишиға еришкән болсиму, кәспий мунасивәтниң кәмчиллики вә қарши тәрәп билән сөһбәтлишиш тәҗрибисиниң нисбәтән азлиқи сәвәбидин бир қисим тосалғуларға дуч кәлгән. буниң үстигә бу қетим алақә қанилиму начар болуп трампниң биринчи вәзипә өтәш мәзгилидә җаред кушнер билән хитайниң сабиқ баш әлчиси сүй тйәнкәй оттурисидики “кушнер қанили” ға охшимайдиғини, 2025-йили ишәнчлик мәхпий алақә йоллириниң мәвҗут әмәслики билинмәктә.
2025-йили 9-өктәбир, хитай сода министирлики (MOFCOM) експорт контроллуқини кәң көләмдә кеңәйтидиғанлиқини елан қилип, буниңға аз учрайдиған тупрақ елементлириға йеңи иҗазәтнамә тәләп қилиш вә хитайниң запчаслири һәм техникилири билән ясалған чәтәл мәһсулатлири үчүн иҗазәтнамә тәләп қилиш маддилирини киргүзди. аз учрайдиған тупрақ елементлири токлуқ машинидин тартип күрәшчи айропиланғичә болған көп хил юқири техинкилиқ мәһсулатларда ишлитилидиған муһим минерал маддилардур. буниңға җавабән трамп 11-айниң 1-күнидин башлап хитай таварлириға қошумчә %100 таможна беҗи қойидиғанлиқи һәққидә тәһдит салған. америкиниң 2025- йилиниң бешида фентанил химийәлик хам әшялири мәнбәлири һәққидә хитайни җазалаш үчүн қойған таможна беҗи, хитай парахотлиридин порт һәққи елиши, һәмдә хитайниң 5-айда америка пурчиқини сетивелишни тохтитип, 2026-йиллиқ арилиқ сайламдин илгири трампниң партийәсигә сиясий бесим пәйда қилиши қатарлиқлар амиллар җиддийликни техиму күчәйткән.
мустәққил анализлар икки тәрәп бир-биригә сода җәһәттә хирис қилған билән, бу тиркишишиниң ақивити һәр икки дөләт үчүн яхши әмәсликини, буниң биләнла қалмай дуня иқтисадиға начар тәсир көрситидиғанлиқи сөзләп кәлмәктә. “муһапизәтчи гезити” (Guardian) ниң хәвиригә асасланғанда, анализчилар тоқунушниң бәдили һәр икки тәрәп үчүн бәк еғир болуп мана бу икки дөләтни үнүминиң қанчилик болидиғанлиқи һәққидә бир нәрсә дийиш қийин болсиму йәнила учришшқа зорлиған амил болуп қалған.
куалалумпур келишими: ортақ тонушни шәкилләндүрүш
пусанда елан қилнған келишимниң асаси малайсияда өткүзүлгән тәйярлиқ сөһбәтлиридә (куалалумпур келишими) селинған болуп америка вәкили сикот вә хитай тәрәптин хе лифең қатнашқан бу сөһбәт 10-айниң 26-күни ахирлашқан. ши җинпиңниң сөзи билән ейтилғанда, бу йәрдә қолға кәлтүрүлгән нәтиҗиләр икки тәрәпниң асаслиқ көңүл бөлидиған мәсилилирини һәл қилишта ортақ тонуш һасил қилип, бир нәччә күндин кейин өткүзүлидиған юқири дәриҗиликләр учришишиға йол ачқан.
сода келишиминиң мәзмуни төвәндикичә:
таможна беҗини тәңшәш вә тохтитиш
фентанил беҗини төвәнлитиш: америка хитайниң фентанил химийәлик маддилирини тизгинлийәлмигәнлики үчүн қойған җаза характерлик баҗни йеримиға (20% тин 10% гә ) чүшүрүшкә қошулған. бу хитайниң химийәлик хам әшя еқимини “қаттиқ тиришип тохтитиш” вәдисигә асасланған.
америка %24 лик “өч елиш характирлик баҗ ” ларни бир йиллиқ тохтатқан. америка йәнә хитай таварлириға %100 баҗ қоюш тәһдитини тохтитишқа қошулған. америкиниң хитай таварлириға қойған 57% баҗни %47 гә чүшүргән.
експорт контроллуқи вә аз учрайдиған тупрақ елементлири
бу сөһбәттики дуня көз тикиватқан әң һалқилиқ саһәләрниң бири дәл аз учрайдиған тупрақ мәсилиси иди. 2025-йили апрелда, хитай йәттә хил аз учрайдиған тупрақ елементи (REEs) ниң експортини чәклигән. һазир хитай аз учрайдиған тупрақни қезиш вә пишшиқлап ишләшниң һәммисини дегүдәк контрол қилиду. хитайниң сиртидики әслидинла аз болған бу илимнитларниң запас миқдари азийип кәткәч, америка ширкәтлири ишләпчиқиришниң тохтап қелиш хәвпидин әнсирәшкә башлиған.
хитай тәрәп 2025-йили 10-айниң 9-күни асасән барлиқ аз учрайдиған тупрақ елементлири, мунасивәтлик ишләпчиқириш техникилири вә литийлиқ ион батарейәлири үчүн кәң даирилик, йәр шари характерлик иҗазәт түзүмини йолға қойди. бу зор бир бурулуш болуп, чүнки бу қаидиләр чеградин һалқиған маддиларни өз ичигә алатти. йәни франсийәдики бир сатқучи хтайда ишләнгән магнитни германийәдики бир ишләпчиқарғучиға қайта сатмақчи болса, хитай сода министирлики (MOFCOM) дин иҗазәт елиши керәк иди. бу һәрикәт – хитайниң һазирғичә қолланған әң үнүмлүк қорали болуп, униң аз учрайдиған тупрақни пишшиқлап ишләштики монопол орнини (базарниң %90 ини контрол қилиду) ишлитишкә тәйяр икәнликини көрсәтти. ранд тәтқиқат мәркизидики герард диппо (Gerard DiPippo) хтайниң бу контроллуқни америка қолланған һәр қандақ тәдбирдин нәччә һәссә бузғунчилиқ характиригә егә икәнликини ейтқан.
хитайниң бу қетмқи сөһбәттә 2025 – йили 8-ноябирдин башлап күчкә игә болидиған һалқилиқ аз учрайдиған тупрақ експортиға қоюлған чәклимиләрни бир йил кечиктүрүшкә қошулған. буниңға қарита трамп бу мәсилиниң “һәл болғанлиқи”ни ейтип: “барлиқ аз учрайдиған тупрақ мәсилиси һәл қилинди… у тосалғу һазир йоқ, аз учрайдиған тупрақта һечқандақ тосалғу қалмиди” дегән. лекин, бу келишим пәқәт 2025-йили 9-өктәбир елан қилинған әң йеңи контроллуқларнила тохтатқан болуп, 2025-йили апрелдики йәттә хил аз учрайдиған тупрақ елементиға тәсир көрситидиған илгирики контроллуқлар күчгә игә болуп, йәнила експорт иҗазәтнамиси тәләп қилиду.
йеза игилик содиси
йеза игилик содиси, болупму пурчақ, трамп үчүн алдинқи орундики муһим мәсилә болуп, униң үчүн бу америкилиқ деһқанлар, йәни трампниң әң муһим қоллиғучи гурупплириниң бири үчүн интайин муһим мәсилә болуп һесаблиниду. трамп хитайниң зор миқдарда пурчақ, қонақ вә башқа деһқанчилиқ мәһсулатлирини қайта сетивелишқа башлайдиғанлиқини билдүргән. ақсарайниң билдүрүшичә хитай 2025-йили ноябир вә декабирда кәм дегәндә 12 милйон тонна америка пурчиқини, 2026-йилдин 2028-йилғичә һәр йили кәм дегәндә 25 милйон тонна сетивелишқа қошулған. әмма келишимниң бу қисми техи хитай тәрәп тәрипидин дәлилләнмигән. хитай сода министирликиниң уқтурушида пәқәт икки тәрәпниң “йеза игилик содисини кеңәйтидиғанлиқи”ла тилға елинған.
порт һәққи вә ширкәтләр мәсилилири
америка 2025-йили 14-өктәбир күчкә игә болған 301-маддиға асасән хитай парахотлиридин йеңи порт һәққи елишни тохтитишқа қошулған. хитай буниңға җавабән америка парахотлириға қаритилған мунасип қарши тәдбирлирини тохтатқан.
тик ток (TikTok) мәсилидә хитай сода министирлики америкиниң бу ширкәтни америка егидарлиқдики ширкәтләргә өткүзүп беришкә қситаш мәсилисигә қарита, мәсилиләрни мувапиқ һәл қилиш үчүн америка билән һәмкарлишидиғанлиқини билдүргән.
йерим өткүзгүч мәһсулатлар мәслисидә трамп хитай билән Nvidia ширкитидин өзәк сетивелиш мәсилисини музакирә қилғанлиқини, әмма әң илғар болған Blackwell сүний әқил өзәклириниң буниңға кирмәйдиғанлиқини билдүргән. у йәнә америкиниң хитай билән Nvidia оттурисидики сөһбәттә “келиштүргүчи” ролини ойнайдиғанлиқини қошумчә қилған.
гиополитик темилар вә кәлгүсидики учришишлар
трамп келәр йили апрелда хитайни зиярәт қилидиғанлиқини елан қилған. ши ни униңдин кейин америкиға, бәлким флорида яки вашингтонға зиярәткә тәклип қилған. трамп йәнә икки тәрәп сөһбитидә украина урушиниң “интайин күчлүк тилға елинғанлиқи” ни вә икки рәһбәрниң тинчлиқ бәрпа қилиш үчүн бирликтә тиришишқа қошулғанлиқини ейтқан.тәйвән мәсилиси учришишта тилға елинмиған. трамп айропиланида мухбирларға бу мәсилә әмәлийәттә музакирә қилинмиди, дегән. бу мәсилиниң тилға елинмаслиқи, трампниң сода келишими үчүн тәйвәнгә бәргән вәдисини қурбан қилишини халимиғанлиқи сәвәбидин болуши мумкин.
пусан учришишини көзәткүчиләр қайси рәһбәрниң “үстүнлүкни игилигәнлики” һәққидә қизғин муназирә қилишқан, гәрчә сода келишими һәр иккиси үчүн зөрүр болсиму, нурғун анализчилар трампниң 2019-йили ши билән ахирқи қетим йүзму-йүз көрүшкәндин буян күч тәңпуңлуқиниң зор дәриҗидә өзгәргәнликини илгири сүргән. әлҗәзирәниң хәвәр қилишичә, хитай бу учришишқа “хелила күчлүк сөһбәтлишиш салаһийти” билән киргән.
хитайниң әвзәллики
хитайниң күчәйгән сөһбәтлишиш орни асаслиқи униң иқтисадини америкиниң бесимиға қарши мустәһкәмләштики мувәппәқийити вә һалқилиқ дуняви тәминләш зәнҗирини контрол қилиш арқилиқ уни өзи үчүн күчлүк қоралға айландуруш иқтидариға таянған. булар:
- аз учрайдиған тупрақ елементлиридики һөкүмранлиқ: Teneo ширкитиниң юқири дәриҗилик муавин рәиси гәбирил вилдав (Gabriel Wildau)”әлҗәзирә”гә бәргән баянатиға қариғанда, хитайниң аз учрайдиған тупрақ елементлирини үнүмлүк контрол қилиши һәл қилғуч пишаң болған. хитай аз учрайдиған тупрақ қезишниң тәхминән %70 ини, айриш вә пишшиқлап ишләшниң %90 ини контрол қилиду. експортни тохтитиш билән тәһдит селиш арқилиқ, хитай бу һалқилиқ минерал маддиларға тайинидиған дуняви тәминләш зәнҗириниң еғир дәриҗидә үзүлүп қелиш хәвпини пәйда қилған вә қилмақта.
- йеза игилик мәһсулатлири импортдики истратигийлик йөткилиш вә сиясий бесим: хитай асаслиқ тәминләш мәнбәсини биразилийә вә аргентина қатарлиқ дөләтләргә йөткәш арқилиқ, америка йеза игилик мәһсулатлириға, болупму пурчаққа болған тайинишини мувәппәқийәтлик азайтқан. 2025-йили майда хитай америка пурчиқини сетивелишни тохтатқанда, америкиниң оттура ғәрбий шитатлиридики деһқанларға еғир зәрбә болған. бу раюндики диһқанлар трамп үчүн сиясий җәһәттә күчлүк роли бар кишиләрдин ибарәт. атлантик кеңиши йәршари хитай мәркизи (Atlantic Council’s Global China Hub) ниң тәтқиқатчиси декстир робертис (Roberts Dexter ) , хитайниң “трампниң һәқиқәтән еришмәкчи болған бәзи нәрсилири барлиқини (пурчақ келишимигә охшаш) чүшәнгәнлики”ни вә содилишиш арқилиқ “өзи еришмәкчи болған нәрсигә” еришкәнликини илгири сүрүп, хитайниң “бу ишни өз мәнпәәти үчүн наһайити яхши ойниғанлиқи”ни хуласилигән.
- иқтисадий тирәнлик: хитай америкиниң таможна беҗи бесимиға америка пәрәз қилғандин яхширақ бәрдашлиқ берәләйдиғанлиқини намаян қилған. хитай експорт мәнзилини америкидин башқа базарларға мувәппәқийәтлик йөткигән; 2025-йили сентәбиргичә болған бир йилда, хитайниң америкиға қилинған експорт %27 төвәнлигән болсиму, омумий тавар експорти йәнила %8 дин артуқ ашқан. бейҗиңдики хитай хәлқ университети чоңяң пул-муамилә тәтқиқат орниниң башлиқи ваң вен, сода урушини “һазир мәғлуп болди дейишкә болидиғанлиқи”ни ейтип, “хитайниң күчи америкини һөрмәт қилишни өгинишкә мәҗбур қилди… икки дөләт һәқиқий түрдә баравәрлик дәвригә кирди” дегән.
буниң билән бир вақитта, хитай 2013-йили йолға қоюлған “бир бәлбағ, бир йол” тәшәббуси хитай маллири үчүн башқа базарларни ечиш йолида қолай базар мәнбәси, сиясий атмосфира вә тиранспорт күчи билән тәминлигән. бу қурлуш арқилиқ хитай җәнуб дөләтлири (Global South) билән болған мунасивитини күчәйтти. “бир бәлбағ, бир йол” ни мәркәз қилған сода 2024-вә 2025-йиллири көрүнәрлик дәриҗидә күчийип, 2025-йилиниң алдинқи йеримида 123 милярд доллардин ешип рекорт яратқан. бу кеңийиш хитайниң експортини америкидин башқа җайларға тиз сүрәттә йөткишигә ярдәм бәргән. хитай маллириниң америкиға тошулуш нисбити 2018-йилиниң алдинқи тоққуз ейидики %20 кә йеқин сәвийәдин 2025-йилиниң охшаш мәзгилидә %12 дин төвән һаләткә чүшкән.
америкиниң қарши әвзәллики вә чәклимилири
америка йәнила, болупму илғар техника саһәсидә, муһим козурларға егә болсиму , униң күчи таможна беҗиниң дөләт ичи иқтисадиға көрситидиған сәлби тәсири тәрипидин чәклинип турмақта.
америка илғар йерим өткүзгүч вә өзәк лайиһиләш юмшақ деталлири қатарлиқ илғар техникиларда һалқилиқ әвзәлликкә игә. бу саһәдики әң муһим дәп қарилидиған үч чоң ширкәт – Cadence , Synopsys вә Siemens ниң һәммиси америкида болуп, хитай базириниң %82 ини игиләйду. гәрчә хитай трампниң содигәрчә сиясәт усулидин устилиқ билән пайдиланған болсиму, хәвәрләргә қариғанда трамп “ондин он икки” номур берәләйдиған көзгә көрүнәрлик ғәлибиләргә еришкән. мәсилән, хитайға пурчақ сетивелиш вә фентанил беҗини төвәнлитиш қатарлиқлар.
җорҗтон университетиниң профессори деннис вилдир (Dennis Wilder) бу мәсилидә дәрһал ғәлибә қилғучини елан қилишқа қарши туруп, бу тоқунушни “дунядики биринчи вә иккинчи чоң иқтисадий гәвдә оттурисидики еғир дәриҗиликләр бокис мусабиқиси” дәп қариған. у бу риқабәтниң һәрикәтчан икәнликини, һазир америкиниң техникилиқ контроллуқта әвзәллики болуши мумкинликини, әмма хитайниң аз учрайдиған тупраққа охшаш башқа саһәләрни қоралға айландуридиғанлиқини илгири сүргән.
бу келишиминиң тәсири
пусан келишими икки дөләт вә дуня иқтисадиға вақитлиқ муқимлиқ елип кәлгән болсиму, америка-хитай мунасивитидики чоңқур қурулмилиқ мәсилиләрни һәл қилалмиди. һасил қилинған ортақ тонуш, болупму таможна беҗини тохтитиш вә төвәнлитиш, һәмдә аз учрайдиған тупрақ експорт контроллуқини кечиктүрүш арқилиқ карханиларға вақитлиқ нәпәс елиш пурсити бәргән. мәсилән дуня базири трамп-ши учришишидин кейинки бир нәччә саәт ичидә көрүнәрлик яхши инкас билдүргән.
келишим сода характерлик вә қисқа мәзгиллик мәсилиләргә мәркәзләшкән. тәнқидчиләр бу келишимниң пурчақ вә TikTok қа охшаш йеқин кәлгүсидики, сода характерлик мәсилиләргә бәк көп, хитайниң санаәт сиясити вә илғар ясимичилиқта һөкүмранлиқ қилиш һәмдә техникилиқ өзигә тайинишни ишқа ашуруш ирадиси қатарлиқ түп мәсилиләргә бәк аз әһмийәт бәргәнликини илгири сүргән. келишим маддилири ениқ вақитлиқ болуп, бир йилдин кейин қайта көздин кәчүрүлиду.
келишим һәққидики хәвәрләр бирдәк һалда бу келишимниң ахирлишиш әмәс, бәлки тохташ икәнликини, йәр шаридики әң муһим мунасивәтниң (америка-хитай мунасивити) “давамлиқ қум үстигә қурулған” һаләттә қалидиғанлиқидәк хуласигә кәлгән. чүнки хитайға қарита йәнила зор миқдардики таможна беҗи давам қилиду вә трамип яки кийнки америка пирзденти буни қорал қилип ишлтиду. хитайму охшаш; тамамән американиң позитсийсигә қарайду вә ши шундақла бир қанчә коминист лидир халған вақитта һәрқандақ қарарни алиду.
йәнә келип хитай үчүн бу келишимниң һасил қилиниши бәк муһим әмәс. чүнки иҗра қилиш мәсилисидә хитай йәнә американиң хитайға болған иқтисади вә сиясий мәйданиға қарайду. мәсилән 2020-йили “биринчи басқучлуқ сода келишими” дә хитайниң икки йил ичидә кәм дегәндә 200 милярд долларлиқ қошумчә америка таварлири вә мулазимәтлирини сетивелиши бәлгиләнгән. лекин, хитай вирусни баһанә қилип бу миқдар мал сетвалмиған вә 2021-йилиниң ахириғичә вәдисиниң йеримииғиму әмәл қилмиған. шуңа 2025-йили өктәбирдә, америка сода вәкиллики ишханиси (USTR) хитайниң келишимгә әмәл қилмаслиқ әһвалини тәкшүридиғанлиқини елан қилған.
ақсарайниң баянатиға асасланғанда, бу қетим хитай аз учрайдиған тупрақ вә башқа һалқилиқ материяллар үчүн омумий експорт иҗазәтнамиси беришкә вә зор көләмдә америка пурчиқини сетивелишни әслигә кәлтүрүшкә қошулған. лекин, иҗазәтнаминиң қанчилик тез берилидиғанлиқи вә униң қоллиниш даирисиниң қанчилик кәң болидиғанлиқи қатарлиқ нурғун тәпсилатлар техичә дәлилләнмиди. гәрчә хитай2025-йили марттин буян йолға қойған өч елиш характерлик таможна беҗи вә башқа тәдбирләрни тохтитидиғанлиқини сөзлигән болсиму, таможна беҗидин кәчүрүм қилиш муддитини узартиш вә америка ширкәтлиригә қарита елип берилған тәкшүрүшләрни тохтитиш қатарлиқлар ениқ дәлилләнмигән. буниңға селиштурғанда, америкиниң вәдилири, йәни фентанилға мунасивәтлик таможна беҗини төвәнлитиш, 301-маддиға асасән баҗдин кәчүрүм қилишни узартиш, вә порт һәққини тохтитиш қатарлиқларниң һәммиси учришиштин кейин хитай сода министирлики тәрипидин дәлилләнгән болуп, бу тәдбирләр 2025-йили 10-ноябирдин башлап күчкә игә болиду. әмма хитайниң өзигә мәнсуп дәп қаралған техиму кәң даирилик һәрикәтләрни қанчилик дәриҗидә толуқ иҗра қилидиғанлиқи һәққидә зор дәриҗидә ениқсизлиқ мәвҗут.
пусанда намаян болған күч тәңпуңлуқи
бу учришиш трамп 2018-йили сода урушини башлиғандин буянқи күч тәңпуңлуқида зор өзгириш болғанлиқини гәвдиләндүрди. ши 2019-йилға селиштурғанда “техиму күчлүк сөһбәтлишиш орни” билән йиғинға киргән. атлантик кеңишидики Dexter Roberts хитайниң “орнини һәқиқәтән юқири көтүргәнликини, америкиниң болса орнини төвәнләткәнликини” оттуриға қойған. хитайниң аз учрайдиған тупрақ елементлирини пишаң қилип ишлитиши бу һәқтә һәл қилғуч рол ойниди дәп қаралмақта.
хитай-америка мунасивитиниң узун мәзгиллик тәрәққият җәрянини көзәткәндә, хитайниң иқтисади, пән – техника, һәрбий санаәт вә гио-политика қатарлиқ җәһәтләрдә америка билән болған пәрқни күнсири кичиклитиватқанлиқини көргили болиду. ши җинпиңниң 2013-йилдин буянқи сөз-һәрикәтлирини тәһлил қилғанда, униң аһаңиниң вә өзигә болған ишәнчисиниң көрүнәрлик дәриҗидә күчәйгәнликини байқашқа болиду. һакимийитиниң дәсләпки мәзгиллиридә, ши “үмид” дегәндәк сөзләрни ишлитип, “пикир” аңлашқа вә “музакирә” өткүзүшкә бәкрәк қизиқатти. 2025-йилға кәлгәндә, у өзини әң юқиридики бир рәһбәрдәк сөзләйдиған болған, шундақла “қудрәтлик дөләт” дегән сөзни техиму көп ишлитидиған болған (2013-йилидики %7 дин 2025-йили %23 кә өрлигән) һәмдә “мәсилиләр”ни һәл қилишқа әмәс, бәлки “қоғдаш” вә “башқуруш”қа бәкрәк әһмийәт беридиған болған. бу ишәнч русийә билән бир сәптә туруш арқилиқ техиму мустәһкәмләнгән. 2023-йили ши москвада путин билән көрүшкәндә, ши америка йетәкчиликидики дуня тәртипиниң аҗизлишиватқанлиқиға ишарә қилип, “100 йилдин буян көрүлүп бақмиған өзгириш” ни бирликтә илгири сүрүш тоғрисида сөз қилған. ши җинипиң хитай америка мунасивити һәққидә йәнә көп қетим йәршариниң икки дөләт үчүн йитәрлик дәриҗидә чоң икәнликини тилға елиш арқилиқ хитайниң америка билән тәң күчкә дөләт икәнликини има қилип келиватиду.
пусан учришиши һазирчә һәр икки тәрәпниң тоқунуштин көрә йол қоюштин техиму көп нәпкә еришидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини испатлиди. әмма өзара ишәнмәслик билән характирләнгән хитай – америка риқабити давамлашқансри чоң бир зидийәтниң чиқиши пәқәт вақит мәсилиси болуп қелиши мумкин. бу зидийәтниң қандақ болуши американиң хитайға қайси хил усул билән зәрбә беридиғанлиқи, хитайниң буниңға қарита қандақ тәдбир қоллинидиғанлиқи билән мунасивәтлик. хитай алдирап америка билән бивастә тоқунушни таллимайду. чүнки хитайларниң өзлири ейтқандәк хитайниң америкиға һәрбий җәһәттин тәң кәлгүдәк һаләткә келишигә һазирқи сүрәт билән йәнә 30 йил әтрапида вақит кетиду. әмма хитайниң мудапиәлиниш иқтидари уничә аҗиз әмәс. шундақла әң муһим болғини хитай иқтисади вә дипломатийә җәһәттин америкиға қариғанда әвзәлликкә егә. хитайни сода җәһәттин чәкләш интайин қийн болуп хитай аллибурун америка билән тиҗарәт һәҗимини кичклитиш җәһәттә бир қарарға келип болуғлуқ вә бу сәвәбтин 2018-йилидин 2025- йилғичә болған арлиқта америкиға болған иксипортни көринәрлик дәриҗидә азайтқан. буниңдин сирт хитай юқири йеңи техникилиқ мәһсулатлар вә келиматниң исисип кетишигә қарши тәдбирләр қатарида қоллинилдиған мәһсулатлар (мәсилән күнтахта solar panel) қатарлиқ һазирқи пүтүн дуня иһтияҗлиқ болған, шундақла муһим дәп қаралған саһәләрни зор дәриҗидә контрол қиливалди. мәсилән уйғурларни мәҗбури ишлтиш билән мунасивәтлик болған кунтахта мәсилисидә дуня дөләтлири кишилик һоқуқни дәп хитай күнтахтилирини байқут қиламду, яки зөрүр иһтияҗ дәп қарап еливирәмду? бу бир нәрсә дийиш қйин мәсилә.
йәнә бир тәрәптин 2018- йили башлиған сода уруши хитайниң америкиниң бесимиға бәрдашлиқ берәләйдиғанлиқи вә мувәппәқийәтлик қаршилиқ көрситәләйдиғанлини көрсәтти. хитай бир тәрәптин дөләт ичидә пән – техникиға һәссиләп мәбләғ салса, йәнә бир тәрәптин тавар експортини америкадин башқа дөләтләргә, болупму йәр шариниң җәнубиға йөткәватиду. бу әһвал хитайниң асасий мәхсидиниң америка билән “чоң келишим” түзүш әмәс, бәлки тоқунушни башқуруш икәнликини көрситиду. бу қетимлиқ учуршушта хитай трампниң содигәрчә дипломатийә усулини қандақ бир тәрәп қилишни өгәнгәнликини көрсәткән. пурчақ сетивелишни әслигә кәлтүрүш вә фентанил беҗини төвәнлитиш қатарлиқ трамп үчүн муһим болған мәсилләрдә йол қоюш арқилиқ вәзийәтниң кәскинлишишини вақитлиқ тохтатқан. лондон SOAS хитай тәтқиқат орниниң мудири ситив (Tsang Steve) , хитайниң бу келишимни “яхши нәтиҗә” дәп қарайдиғанлиқини вә трампниң пиланланған апрел зияритидин пайдилинип “өз мувәппәқийәтлирини йәниму мустәһкәмләйдиғанлиқи”ни ейтқан.
буниңдин сирит, трамп бу қетим тәхткә чиққандин кийн пүтүнләй прагматист сиясәт йүргүзүп кәлмәктә. йәни американиң дөләт күчини өзиниң ититпақдашлириниму өз ичигә алған дуня дөләтлиригә қорал қилип ишләтмәктә. бу бир тәрәптин қаримаққа бәзи дөләтләрниң америкға очуқ баш игиши, итрап қилиши вә трамп үчүн мәдһийләр оқушини кәлтүрүп чиқарған болсиму, бу баш игишләрниң арқисда американиң прагматисит сиясәтлири қаршисида өз дөлитиниң мәнпәтини сақлап қелиш арзусиниң ятқанлиқи ашкаридур. мәсилән дөләт мудапиә журнилиниң бу қетмлиқ пусан йиғини һәққидики анализида, бу қетмлиқ йиғин америка иттипақдашлириниң чоңқур тайинишчанлиқини көрсәткән шундақла японийә вә корийә қатарлиқ дөләтләр , азрақ баҗ кәчүрүмигә еришиш үчүн, ғайәт зор мәбләғ селиш вәдилири вә базарға кириш йоллирини ечиветиш қатарлиқ бир тәрәплимә келишимләрни қобул қилишқа мәҗбур болған. босан дөләтлик университетиниң профессори доктор роберт келли (Robert E. Kelly) , иттипақдашларниң америкиниң ташливетишидин бәкрәк қорқидиғанлиқини, шу сәвәбтин бихәтәрлик күнлүкини сақлап қелиш мәқситидә трампниң көңлини елиш үчүн өзлирини төвән тутушқа мәҗбур болидиғанлиқини тилға алған. лекин америкиниң дуняви һөкүмранлиқини сақлап қелиши вә димкратийәниң давамлишиши үчүн вақтилиқ иқтисади мәнпәт вә һәрбий күчтин бәкрәк идиологийә вә қиммәт қарашқа таянған вә бу иттипақдашлиқини иқтисади вә һәрбий һәмкарлиқ билән мустәһкимлигән истратигийә бәкрәк муһим.
йиғип ейтқанда, пусандики тиҗарәтни мәркәз қилған икки тәрәплик келишим қисқа муддәтлик, әмәл қилиндиғанлиқиниң капалити йоқ вә мәлум даиригила мәркәзләшкән болуп, гәрчә дуня иқтисадини бәлгилик дәриҗидә нәпәс алдурған болсиму, әмма икки дөләт оттурсдики сода җеңи һәл болғини йоқ. бу пәқәт урушиватқан икки тәрәпниң қиличлирини вақитлиқ қиниға селип, кейники җәңгә тәйярлиқ қилғиниға охшайду. әмма шу нәрсә ениқ болдики, һәр икки дөләт дөлитиниң иқтисадиниң сағлам тәрәққий қилишиниң бир-биригә иһитияҗлиқ икәнликини итрап қилишқан шундақла хитайниң сода җеңидики орни барғансири күчийип маңған, вә яки бәзи мутәхәсисиләрниң қаришидәк хитай иқтисади талапәткә учрап америкиға йол қойидиған һаләткә келип қалмиған.
пайдиланған мәнбәләр:
Donald Trump and Xi Jinping: both weaker than they think, N/A, The Economist, October 15, 2025
Why America and China can’t escape their toxic cycle of trade talks, N/A, The Economist, October 20, 2025
China is using America’s own trade weapons to beat it, N/A, The Economist, October 23, 2025
Xi May Have Miscalculated on Rare Earths, Alasdair Phillips-Robins, Foreign Policy, October 24, 2025
Xi Jinping is at his boldest and brashest, N/A, The Economist, October 26, 2025
China is backing Russia’s war to keep America distracted, says Kaja Kallas, N/A, The Economist, October 28, 2025
What the Trump-Xi meeting can and can’t solve, N/A, The Economist, October 28, 2025
America and China have only holstered their trade weapons, N/A, The Economist, October 30, 2025
Donald Trump and Xi Jinping agree to a trade truce, N/A, The Economist, October 30, 2025
Five key takeaways from Donald Trump’s meeting with Xi Jinping, Helen Davidson, The Guardian, October 30, 2025
President Xi Jinping Meets with U.S. President Donald J. Trump in Busan, N/A, Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, October 30, 2025
WATCH: Donald Trump and Xi Jinping discuss US-China relations in historic meeting, N/A, Sky News Australia (YouTube channel), October 30, 2025
In Trump-Xi summit, a shifting power dynamic on display, John Power, Al Jazeera, October 31, 2025
The One Thing Donald Trump’s Asia Trip Proved, Robert E. Kelly, National Security Journal, October 31, 2025
China’s Belt and Road Initiative is booming, N/A, The Economist, November 2, 2025
US and China Reach Trade Concessions Following Trump-Xi Meeting: Outcomes and Implications, Arendse Huld and Qian Zhou, China Briefing, November 4, 2025
яқтурдиңизму?
About the Author
