тәңриқут
2025-11-29
2026-йили америка қурулғанлиқиниң 250 йиллиқ хатирә күни болсиму, әмма бу тәбрикләш кәйпиятиға чоңқур ички бөлүнүш вә мисли көрүлмигән сиясий синақлар сайә ташлимақта. америка трампниң иккинчи нөвәтлик вәзипә өтәш муддитиниң иккинчи йилини баштин кәчүрватқан болуп, бу дәвр радикал иқтисадий сиясәтләрдики өзгиришләр, чоңқурлашқан партийәвазлиқ күриши,сайлам, көчмәнләр мәсилиси вә үнүмсиз тиҗарәт уруши қатарлиқ бир қатар хирислар билән характерлиниду.
қутуплишиш- американиң 250 йиллиқ туғулған күнигә ташланған көләңгә
америкиниң 250 йиллиқ хатирә күнини тәбрикләш паалийити бәлким бу дөләтниң парчиланған һалитини әң ениқ көрситип беридиған бир метафора болуши мумкин. бирликкә кәлгән улусал катта мурасим орниға, бу хатириләш паалийити икки рәқиб улусал комисийон пиланлиған паалийәтләр билән партийәвазлиқ күрәш мәйданиға айлинип қалди. 2016-йили, америка конгириси демократлар вә җумһурийәтчиләр партийәсидин тәң нисбәттә әза елинған, партийәвазлиқтин халий болуши керәк болған”америка 250″ ни қурған иди. униң пәхрий һәмрәислири обама вә буш аилилири болуп, трамп һөкүмитиниң вәкиллириму рол ойниған иди. бирақ, трамп вәзипигә қайта олтурғандин кейин, иҗраийә буйруқи арқилиқ “бүйүк дөлитимизниң тарихини улуғлаш”қа беғишланған өзиниң “250-номурлуқ мәхсус хизмәт гурупписи”ни қурди. бу параллел рәһбәрлик аппарати пүтүнләй униң һөкүмитидики әмәлдарлардин тәркиб тапқан болуп, икки комитет оттурисидики маслишиш мунасивити ениқ әмәс. тирамп рәһбәрликидә шәкилләнгән бу әһвал, 1976-йилдики икки әсирлик хатирә күнидикигә охшаш партийәвазлиқтин һалқиған, вәтәнпәрвәрлик роһидики бир пүтүн тарихий баянни оттуриға қоюштәк әнәнигә зәрбә бәрди.
1974-йили, президент никсон һөкүмити “Watergate” сәтчилики сәвәбидин истипа бәргән, арқидинлар 1975- йили америка вийтнамдин чекинишкә мәҗбур болған иди. бир биригә улишип кәлгән бу икки вәқә америкилиқларниң кәң көләмдә үмидсизлинишини кәлтүрүп чиқарған болуп, һөкүмәткә болған ишәнч 1964-йилдики %77 ниң йеримидинму көпрәк төвәнләп кәткән. шундақтиму, икки партийәдин тәркиб тапқан бир комитет “әркинлик пойизи”ни өз ичигә алған вәтәнпәрвәрлик мурасимини мувәппәқийәтлик өткүзгән , шундақла аполло намлиқ аләм кемисиниң айға қонуши вә әвришкә елип келиштәк милли ғорурниң символи болған бүйүк қурлушларни вуҗудқа чиқарған. йәнә келип 1976-йилдики һөкүмәткә болған ишәнмәслик һеч болмиғанда икки партийәгә ортақ бир иш иди, һәмдә конгирс, сот мәһкимилири вә ахбарат васитилири қатарлиқ органлар сағлам иди. 2026-йилға кәлгәндә , америка хәлқи зор дәриҗидә қутуплишип , һакимийәт йүргүзүватқан партийәниң қоллиғучилири һөкүмәтниң иқтидариға көп юқири баһа беридиған болди. президент болса һоқуқидин пайдилинип, “америкиниң улуғлуқи” һәққидики өзигә хас, партийәвазлиқ идийәсидики баянни тәшвиқ қилиш билән бир вақитта, пәрқлиқ пикирләрни яки сәлбий қарашларни бастурмақта. трамп өзи тәйинлигән алий сот сотчилиридин зор мәнпәәткә еришмәктә, улар трампниң пиланлириға болған тосалғуларни үзлүксиз елип ташлимақта.
радикал иқтисадий сиясәтләр
америка бир әсирдин буянқи әң радикал иқтисадий тәҗрибини баштин кәчүрмәктә (бу йәрдики иқтисадий тәҗрибә, нәтиҗисиниң қандақ болидиғанлиқини ениқ билинмгән иқтисади тәдбирләрни йолға қоюшни көрситиду ). трамп һакимийәткә қайта чиққандин буян, бирла вақитта бир йүрүш кәң көләмлик сиясәтләрни йолға қоюш арқилиқ, америка хәлқи вә дуня иқтисадини тәҗрибә обйектиға айландурдуруп қойди.
нуқтилиқ иқтисадий сиясәт өзгиришлири:
таможна беҗи: баҗ нисбити 1930-йиллардики сәвийәгә йәтти.
хираҗәт қизил рәқими: һөкүмәт хираҗити уруш, юқум яки чоңқур иқтисадий чекиниш дәврлирини һесабқа алмиғанда, тарихтики әң юқири сәвийәдә болуп, һөкүмәтниң чиқимини тәңпуңлаштуруш пилани барлиқиға даир һечқандақ гәп йоқ.
көчмәнләр: йиллиқ көчмәнләр сани бир нәччә милйондин нөлгә йеқинлашти.
федератсийә запас пул комитети (фед): федниң мустәқиллиқи никсон дәвридин буянқи әң күчлүк зәрбигә учурди вә үзлүксиз учримақта.
нәтиҗидә, бәзи ақивәтләр аллиқачан көрүнишкә башлиған: таможна беҗи иқтисадий ешишни астилатти вә баһани өстүрди. бирақ, 2026-йили бу сиясәтләрниң тәсири техиму рошән болиду. 2026-йилида тирампниң “бир чоң гүзәл қанун лайиһәси” (One Big Beautiful Bill Act) арқилиқ йолға қоюлған һөкүмәт чиқиминиң ешиши еһтияҗни ашуриду. мөлчәрлинишичә, федму пул сияситини бошитидиған болуп, бу бир мәзгил иқтисадта “вақитлиқ җанлиниш” пәйда қилиши мумкин.
трамп сиясәтлириниң бирләшмә тәсири — йәни “иқтисадниң тохтап қелиши билән пул пахаллиқи тәң йүз беридиған мурәккәп вәзийәт” — 2026-йиллиқ GDP вә пул пахаллиқи санлиқ мәлуматлирида ениқ әкс етиши мөлчәрләнмәктә. таможна беҗи малларни қиммәтләштүргәнлики, көчмәнләрниң азийиши әмгәк күчи тәминатини чәклигәнлики үчүн, америкилиқлар баһаниң өрлигәнликини һес қилиду. 2026-йили әтиязға кәлгәндә, таможна беҗи америкиниң йиллиқ пул пахаллиқини өстүрүши мумкин. киләр йили дуня иқтисадий ешишиниң астилиши, әмма тохтап қалмаслиқи мөлчәрләнмәктә, америка болса кәлгүси бир йилда оттураһал ешиш вә “һәддидин зиядә юқири пул пахаллиқи”ға дуч келиду.
иқтисадий муқимсизлиқ мәвҗут болсиму, мәбләғ салғучилар һазирчә хатирҗәм,чүнки сүний идрак қизғинлиқи сәвәбидин пай базири тарихтики әң юқири нуқтиларға улашмақта. бирақ, еғир базар кризиси хәвпи йәнила мәвҗут болуп, бу көпинчә пай базириниң гүмран болуши билән башлиниши мумкин. өктәбирниң башлирида, сүний идракқа тайинидиған ширкәтләрниң пай чеки америка S&P 500 көрсәткүчиниң %44ини игилиди. әгәр сүний идрак қизғинлиқи суслашса, америка аилилириниң тирилйон долларлиқ байлиқи йоқилип, ички истималға еғир дәриҗидә тәсир көрситиши мумкин.
доллардин йирақлишишниң тезлишиши
2025-йилиниң алдинқи йеримида, долларниң қиммити башқа бай дөләтләрниң пуллириға селиштурғанда тәхминән %10 чүшти. адәттә бу хил әһвал тәрәққий қиливатқан дөләтләрниң доллар билән һесабланған қәрз йүкини йениклитидиған болғачқа, уларға пайдилиқ һесаблинатти. бирақ, бу қетимқи қиммәтниң чүшүши трампниң сода урушиға болған базар инкаси билән мунасивәтлик болди, чүнки у дуня әркин содисини башқуруп кәлгән қаидиләрни бир чәткә қайрип қоюп, иқтисадни паләч қилғудәк таможна беҗи билән тәһдит салди. бу ениқсизлиқ ичидә, тәрәққий қиливатқан дөләтләрниң қәрз бәргүчиләргә төләйдиған хәтәр толуқлимиси (қошумчә чиқим) трамп вәзипигә олтурғандин кейин өрлиди. нәтиҗидә, долларниң қиммити аҗизлиған болсиму, бу пул билән қәрз елиш тәннәрхи йәнила юқири болуп, долларниң җәлп қилиш күчини төвәнләтти.
америкини сиртта қалдурдиған сода җуш уруп раваҗланмақта. 2025-йилиниң алдинқи алтә ейида, хитайниң африқиға қилған експорти 25%, шәрқий җәнубий асияға қилған експорти 20% ашти. нурғун тәрәққий қиливатқан дөләтләр ташқи перевот записини өзлири сода қилидиған пулларниң нисбитигә асасән сақлайдиған болғачқа, бу әһвал мәркизий банка башлиқлирини “долларни кәң көләмдә сетиветиш”кә үндиши мумкин.
башқа һөкүмәтләр, болупму хитай, бу җәрянни тезлитиш үчүн риғбәтләндүрүш тәдбирлирини оттуриға қоймақта. хитай 40 нәччә дөләткә (җиддий запас үчүн) йүән (元) SWAP линийәси тәминлимәктә. хитай, русийә, һиндистан вә башқа брикс дөләтлири билән бирликтә, долларға болған еһтияҗни чүшүрүшни мәқсәт қилған рәқәмлик пул төләш системиси қурмақта. рәһбәрләр 2026-йили бу системида илгириләшләр болидиғанлиқиға вәдә бәрди.бу тиришчанлиқларниң түрткисидә, һазир дуня ташқи перевот записиниң пәқәт %60 ила долларда сақлинидиған болуп, бу йигирмә йилдин буянқи әң төвән сәвийә һесаблиниду.
шундақтиму, бу хирисларға қаримай, долларниң дунядики запас пул болуш орни һазирчә йәнила мустәһкәм. доллар йәнила ташқи перевот содисида һөкүмранлиқ орнида болуп, омумий содиниң %90ини игиләйду. униңдин башқа, америкиниң дуня икспорт содисидики нисбити 10% кә йәтмисиму, содиниң йерими йәнила доллар билән һесабат қилиниду.
хитайниң техникилиқ өзигә тайиниши
америкиниң 2019-йили илғар өзәк вә өзәк ясаш сайманлириға қойған чәклимиси хитайниң гүллинишини астилитишни мәқсәт қилған болсиму, әксичә бу хитайниң бу хил һалқилиқ техникиларда өзигә тайиниш һәрикитини қозғиди. 2026-йили, хитайниң өзәк санаити өзәк лайиһиләш вә ясашта бу чәклимиләрниң тәсиридин әгип өтүп, дуняни һәйран қалдуруши мөлчәрләнмәктә.гәрчә америка ширкити Nvidia хитайниң сүний идрак өзәк базирида һөкүмранлиқ қиливатқан болсиму, хуавей, Cambricon вә MetaX қатарлиқ хитай ширкәтлири 2025-йили 38 милярд долларлиқ базар еһтияҗиниң бәштин икки қисмини игилиди. 2027-йилға кәлгәндә, уларниң базар үлүши мөлчәрдики 71 милярд долларлиқ базарниң %50дин ешип кетиши мумкин. гәрчә уларниң өзәклири һазир Nvidia ниң юқири дәриҗилик мәһсулатлиридәк сүпәтлик болмисму ,әмма бәзилири америка ширкәтлириниң хитайда сетишиға рухсәт қилған төвән дәриҗилик нусхилири билән тәң сәвийәдә.
хитай ширкәтлири енергийә үнүмидин ваз кечиш арқилиқ иқтидарни яхшилимақта; мәсилән, хуавейниң CloudMatrix системиси нурмалдин төт һәссидин артуқ ток сәрп қилсиму Nvidia ниң әң илғар мәһсулати билән риқабәтлишәләйду. мөлчәрлинишичә, хитайниң завутлири йәнила милйонлиған сүний идрак өзәклирини ишләпчиқирип, дөләт ичидики еһтияҗниң көп қисмини қандуралайду. бу чоңқур өзгириш 2026-йилиниң ахириға кәлгәндә, америкиниң хитайниң техникилиқ арзусини боғушқа урунушиниң мәғлуп болуватқанлиқини көрситиду.
арилиқ сайлам вә демократийәгә болған тәһдит
2026-йили 11-айниң 3-күни, америкилиқлар арилиқ сайламда беләт ташлайду. җумһурийәтчиләр партийәси һазир авам палатасида аз санлиқ үстүнлүккә, кеңәш палатасида бир аз мустәһкәм орунға игә. демократлар партийәси авам палатаси сайлимини трамп һөкүмитини тизгинләштики әң яхши пурсәт дәп қарайду. тарихта, һакимийәт сиртидики партийә арилиқ сайламда һәмишә дегүдәк орунға еришиду, трампму давамлишиватқан юқири баһа вә төвән әмгәк базири сәвәбидин қаршилиққа дуч келиду. демократлар партийәси авам палатасини қайтурувелиш үчүн пәқәт бир қанчә оруннила қолға кәлтүрүши керәк.
әмма трампниң өзи яқтурмиған сайлам нәтиҗисигә қарши туруш үчүн президентиниң зор һоқуқини, һәтта қораллиқ күчләрни ишлитиш мумкинчилики юқири. чүнки “қозғилаңға қарши туруш қануни” (Insurrection Act) бойичә қораллиқ күчләрни орунлаштуруш трампқа америка қанунлириниң иҗра қилинишиға тосқунлуқ қилидиған һәр қандақ “қанунсиз бирләшмә” яки “суйиқәст”ни “бастуруш” үчүн қораллиқ күчләрни ишлитиш һоқуқи бериду. трамп рәқиблирини сайлам қанунлириға тосқунлуқ қиливатиду дәп әйибләп, қанунни өз арзуси бойичә иҗра қилиш үчүн әскәр әвәтиши мумкин. бу һәрикәт беләт ташлаштин бурун, шу җәрянда яки кейин йүз бериши мумкин. 2026-йиллиқ сайламниң сәмимийлики ахирқи һесабта штат вә йәрлик әмәлдарларниң җасаритигә вә америка хәлқиниң инкасиға бағлиқ болуши мумкин.
америка-хитай риқабити: сода, техника, геополитика вә юмшақ күчтики өзгиришләр
2026-йилдики америка билән хитай мунасивити күчийиватқан техникилиқ вә геополитик риқабәт арқа көрүнүшидики аҗиз бир сода келишими билән характерлиниду.трамп пәқәт хитайғила әмәс, пүтүн дуняға сода уруши ечип,тавар ишләпчиқарғучилар үчүн ғайәт зор ениқсизлиқ пәйда қилди. хитай билән болған сөһбәт бир мәзгил давалғушларни бешидин кәчүрүп , 2025-йили өктәбирдики учришиштин кейин вақитлиқ келишим һасил қилинған болсиму,бу йитәрлик әмәс. дуня йәнила конкрет бир келишимни күтмәктә.
бу ениқсизлиқ мәбләғ селишқа биваситә тәсир көрсәтмәктә. шаңхәйдики америка сода уюшмисиниң тәкшүрүшидә, хитайдики америка ширкәтлириниң мәбләғ селишни азайтқанлиқи ашкариланди. ундин башқа, трампниң ишләпчиқиришни дөләткә қайтурушқа урунушиға қаримай, бу ширкәтләрниң пәқәт %18ила мәбләғни америкиға қайтурушни пиланлиған болуп, бу икки йил илгирики %30 дин төвәнлигән. өктәбирдики учришиштин кейин, америкиниң хитай маллириға қойған оттуричә баҗ нисбити %30 әтрапида болди. бу нисбәт шәрқий җәнубий асия әллири иттипақи (ASEAN) дөләтлириниң оттуричә баҗ нисбитидин көрүнәрлик дәриҗидә юқири әмәс, шуңа нурғун ширкәтләр ғайәт зор йөткилиш чиқимини тартишниң орниға хитайда қелишни таллиған. хитай ширкәтлири америка базиридин йирақлишип, башқа базарларға, болупму шәрқий җәнубий асияға мәркәзлишишкә әһмийәт бәрмәктә. 2025-йилиниң алдинқи алтә ейидила, хитайниң африқиға қилған експорти 25%, шәрқий җәнубий асияға қилған експорти 20% ашқан.
дуня миқясида, трампниң содигәрләрчә дипломатийә усули башқа дөләтләрни хитайға техиму йеқинлаштурди. дөләтләр хәтәрдин сақлиниш үчүн бейҗиң тәрәпкә йүзлиниватиду, чүнки ши җинпиң тола өзгирип турдиған трамқа селиштурғанда “ишәнчлик вә мөлчәрлигили болидиған” көрүниду. хитай 2025-йиллиқ сода җеңиниң ениқ ғалипи дәп қаралди. трампниң надир менираллар содисини капаләтләндүрүш вә бейҗиң билән чоң бир сода келишими түзүш арзуси, тәйвәнгә болған қоллашниң хәтәрлик дәриҗидә аҗизлишишиға сәвәб болуши мумкин. америкиниң тәйвәнгә қаратқан әнәниви “истратегийәлик муҗимәллик” сиясити “қәстән пәрвасизлиқ”қа орун бериши мумкин.
буниңдин башқа, америкиниң юмшақ күчи аҗизлимақта. чәтәлликләр америкиниң университетлириниң сүпити вә техника йеңилиқлириға юқири баһа бериду. бирақ, чәтәллик оқуғучиларға қаратқан сиясәтләр буниң төвәнлишини тезләтмәктә. америка университетлиридики сүний идракқа мунасивәтлик саһәләрдики толуқ курс аспирантлириниң %70ини чәтәлликләр тәшкил қилиду. һөкүмәт чәтәллик оқуғучиларниң төт йиллиқ туруш муддитини чәкләйдиған бир түзүмни оттуриға қойди, әгәр улар узартишқа еришәлмисә, бу адәттә алтә йил кетидиған докторлуқ программилиридики йүз миңлиған оқуғучиға тәсир көрситиду. 2025-йилиниң алдинқи үч ейида чәтәлликләрниң илтимаси тәхминән 25% азайған. трампиниң көчмәнләрни чәкләш тәдбирлири американиң йеңилиқ яритиш вә карханичилиққа зиян йетиду.
америкиниң орнини техиму чоң дәриҗидә төвәнлитидиған нәрсә президентниң сода вә дипломатийәгә болған җаза усулидин келиду. Pew тәтқиқат мәркизи 25 дөләттә тәкшүрүш елип барған болуп, бу дөләтләрниң 10 нида хитайни иқтисадий җәһәттин үстүнлүкни игилигән дөләт дәп қариғанларниң нисбити 2023-йилдин 2025-йилғичә болған арилиқта зор пәрқ билән ашқан. америкиға болған ишәнмәслик һәтта униң әң йеқин иттипақдашлири арисидиму тез сүрәттә ешип бериватиду. 2019-йилдин буян, канадалиқлар арсида қошиниси америкини канада үчүн әң чоң тәһдити дәп қарайдиғанларниң нисбити үч һәссә ешип, 60% кә йәткән.
бурун трампниң мәслиһәтчиси болуп ишлигән җон болтон трампни америка тарихдики “бир ғәлитә һадисә” вә “нормал адәм әмәс” дәп тәсвирләйду. униң қаришичә, трампниң хәлқара ишлардики турақсиз һәрикити бәш йилдин буян давамлишип кәлгән болуп, қалған үч йилдиму өзгәрмәйду. болтон трампниң қаидиләрни ениқла бузуватқанлиқини вә уларни етирап қилмайдиғанлиқини көрситиду. лекин, трамип америкиға бузғунчилиқ характерлик зиян селиватқан болсиму, шундақла америка сияситигә сиңип кириватқан мустәбитликтин әндишә қилиш һәқиқәтән мәнтиқилиқ болсиму, трампниң “мустәбит болушқа зеһний җәһәттин йетәрлик әмәс” ликини, шундақла уни җулиюс қәйсәргә охшаш тарихий шәхсләр билән селиштурушқа болмайдиғанлиқини оттуриға қойиду. болтон , “әдлийә системисиниң сиясийлишиши” вә өз партйсидики кишиләрни күчлүк орунларға орунлаштуруш қатарлиқ бузғунчилиқларға қаримай, асасий қанунниң вә дөләт органлириниң йәнила күчлүк икәнликини, шундақла бу зиянниң ахирқи һесабта “түзәткили болидиған, лекин вақит кетидиған”лиқини илгири сүриду. ахирида, американиң иттипақдашлирини америкини “мәңгү трампқа охшаш һәрикәт қилиду” дәп ойлимаслиқи һәққидә агаһландуриду вә уларға “трамптин кейинки дәврни ойлап, сиясәтлирини шуниңға асасән тәңшәш” ни тәвсийә қилиду.
пайдиланған мәнбәләр:
Bennet, J. (2025, November 10). A divided America celebrates its 250th birthday. The Economist
Braun, A. (2025, November 12). President Trump’s mass deportation campaign is just getting started. The Economist
Chitnis, S. (2025, November 12). China’s chip industry will surprise the world. The Economist
Curr, H. (2025, November 10). Expect mediocre growth and, in America, too much inflation in the year ahead. The Economist
Goldsmith, J., & Bauer, B. (2025, November 12). Donald Trump might challenge election results in 2026, say two leading lawyers. The Economist
Hall, A. (2025, November 12). America is going through a big economic experiment. The Economist
Joshi, S. (2025, November 12). Military competition in space will intensify. The Economist
La Guardia, A. (2025, November 12). Donald Trump counts the wins of unpredictability. The losses will come. The Economist
Mazie, S. (2025, November 12). America’s Supreme Court will continue to bless Donald Trump’s agenda. The Economist
Minton Beddoes, Z. (2025, November 10). The contours of 21st-century geopolitics will become clearer in 2026. The Economist
Prideaux, J. (2025, November 12). An optimistic guide to the coming year in America. The Economist
Richmond Jones, C. (2025, November 12). The dollar’s dominance is being challenged more and more. The Economist
Shanbhogue, R. (2025, November 10). AI’s true impact will become apparent in the coming year. The Economist
The Economist (2025, November). Has the world reached “peak Trump?” [Video transcript]. YouTube. (This entry is based on the provided YouTube transcript excerpts)
Weinland, D. (2025, November 12). Tariff uncertainty is throwing Chinese manufacturing into chaos. The Economist
Werner, K. (2025, November 12). The Trump administration is undermining American soft power. The Economist
Werner, K. (2025, November 12). What’s next for the Democrats? The Economist
Wroe, A. (2025, November 12). Farewell to the American penny. The Economist
About the Author
