мәвлан тәңриқут
2025-12-28
хитай тарихида деһқанлар қозғилиңи алаһидә бир темидур. истатистикиларға асасланғанда, хитай тарихида чоң көләмлик деһқанлар қозғилиңи 400 қетимдин артуқ йүз бәргән. әгәр йәрлик кичик исянларни қошсақ, қозғилаңниң сани, даириси вә һәҗими кишини техиму һәйран қалдуриду. бирақ, реаллиқ шуки, бу қозғилаңларниң ғәлибә нисбити (йәни кона сулалини ағдуруп, муқим бир йеңи һакимийәт тикләш) %1 киму йәтмәйду.
хитай тарихидики бу қисмәттин адәттики қозғилаңчиларла әмәс нами хитайни зилзилигә салған қәһриманларму қечип қутулалмиған: мәсилән, таң сулалисиниң ахириқи дәвридә исян көтүргән хуаң чав (黄巢, 835 — 884) милйон кишилик зор қошун башлап чаңәнгә бастуруп киргән болсиму, лекин аран 44 күн падишаһ болалиди. баһадир шаһ аталған ли зичең (李自成, 1606—1645) йүзлигән җәңдә ғәлибә қилди. миң сулалисини вәйран қилип бейҗиңға кирди. лекин техи тәхттә олтуруп қуйруқи иссимай турупла манҗу қошунлири тәрипидин бейҗиңдин қоғлап чиқирилди. буларниң һәммиси залим әмәлдарлар хәлқни мәҗбурлиған зулумға қарши қозғалған һәққанийәт қошунлири иди, түмәнлигән хәлқниң қоллишиға еришкән болсиму, лекин немә үчүн ахирида “гүлниң ечилипла солуши” дәк тәқдирдин қечип қутулалмиди? бу қозғилаң рәһбәрлириниң йетәрсизликиму яки тәңриниң қисмитиму? хитайлар бу қозғилаңлар һәққидә көплигән тәтқиқатларни елип барған болуп, төвәндә бәш типик чоң қозғилаңниң гүллиниш вә заваллиққа йүзлиниш җәряни арқилиқ, бу миң йиллиқ тепишмақниң җавабиниң қандақ йәкүнлигәнликигә қарап бақайли.
биринчи, чен шең – ву гуаң қозғилиңи (陈胜吴广起义)
миладидин бурунқи 209 – йили, сәддичин сепили соқушқа қул ишчи болуп мәҗбурий һашарға маңған чен шең вә вугуаңлар ямғур йолларни бузивәткәнлики үчүн сәддичинға вақтида йетип баралмайдиғанлиқини билгән. чин сулалисиниң қануни бойичә кечикип барғанларни өлүмгә һөкүм қилинатти. шуңа бу иккәйлән дазешияң кәнтидә биллә маңған деһқанларни тәшкилләп қозғилаң көтүргән.
чин сулалисиниң мустәбит һакимийтигә чидимиған хитай хәлқи қозғилаңға бирдәк аваз қошқан. қозғилаңчилар қошуни тезликтә чен наһийәсини (陈县) ишғал қилип, қошун сани нәччә түмәнгә йәткән, һәмдә чен шеңни падишаһ қилип тикләп, “җаңчу” (张楚) һакимийитини қурған. әмма ойлимиған йәрдин, чин сулалисигә қарши туташқан бу ялқун аран алтә ай давамлишипла өчүп қалған. чен шең падишаһ болғандин кейин, өзи әң өч көридиған кишигә айлинип қалған; сарайда әйиш-ишрәткә берилип юртдашлирини өлтүргән, қериндашлириға тиғ көтүргән. қол астидикиләр бир-бирләп униңдин үлгә елип, бир шәһәрни алсила өзини падишаһ дәп җакарлап, бир туташ буйруққа бойсунмиған. ахирида, қозғилаңчилар қошуни бир туташ қоманданлиқ кәмчил болуш сәвәбидин, һәр қайсиси өз алдиға җәң қилип, бир-биригә маслашмиған; униң үстигә чин сулалиси қурулуштин бурун мәвҗут болуп турған алтә дөләтниң қалдуқ күчлири пурсәттин пайдилинип мустәқил болувалғачқа, чен шең тезла йетим қалған. чен шең өзиниң һарвикиши җуаң җя тәрипидин қәстләп өлтүрүлгән, ву гуаңму қол астидики тйән заң тәрипидин өлтүрүлгән, шуниң билән һәйвәтлик дазешияң қозғилаңи ечинишлиқ ахирлашқан.
бу қозғилаңниң мәғлубийити кейинки деһқанлар қозғилиңиға тунҗи вәсийәт вә агаһландурушни қалдурған, йәни: мустәбит зулумға қарши турғучилар, көпинчә әһвалда ғәлибә қилған шу дәқиқидә йеңи бир мустәбит һөкүмранға айлинип қалиду. һоқуқ дегән бу әйнәк инсан тәбиитидики әслий ачкөзлүкни ашкарилап қойиду. бу хил “төвәнлик туйғусидин кәлгән зиядә мәғрурлуқ” қозғилаң ядро күчиниң аммидин айрилип қелишини кәлтүрүп чиқириду.
иккинчи, сериқ яғлиқлиқлар қозғилаңи (黄巾起义)
шәрқий хән сулалисиниң ахирқи мәзгиллиридә, хан җәмәтиниң ширәм туғқанлири (ташқи туғқанлири) билән ағватлар (宦官) нөвәтлишип һоқуқ талашқан, тәбиий апәт үзүлмигән, хәлқ сәргәрдан болуп тирикчилик қилишқа амалсиз қалған. җаң җяв (张角) тәйпиң тәриқити (太平道) дәп аталған диний тәриқәтни қуруп, кесәл давалап адәм қутқузуш нами билән хәлқ ичидә мәхпий тәшвиқат елип барған. нәччә йүз миңлиған мурит топлап, тәсири пүтүн хитайға тарқалған. милади 184 – йили, җаң җяв милйонлиған деһқан билән (булар бешиға сериқ лата чигивалған болғачқа сериқ яғлиқлиқлар қозғилиңи дәп аталған) бирла вақитта қозғилаң көтүргән. қисқа вақит ичидә пүтүн мәмликәтни қаплиған, шәһәр – қәләләр арқа – арқидин қолдин кәткән, шәрқий хән сулалиси тәвринип қалған. лекин, бу һәйвәтлик қозғилаң аран тоққуз ай ичидила асасий җәһәттин тинҗитилған.
сериқ яғлиқлиқларниң адими көп болсиму, лекин көпинчиси мәшиқ көрмигән адәттики деһқанлар иди, қораллири аддий – садда, униң үстигә һәр қайси җайлардики қозғилаңчилар өз алдиға җәң қилған, җаң җяв ака – ука үчәйлән ядро болсиму, лекин омумий вәзийәтни контрол қилишқа амалсиз қалған. буниңдин башқа, сериқ яғлиқлиқлар барғанла йеридә һөкүмәт мәһкимилирини көйдүрүп, йәрлик күчлүк байларниң мал – мүлкини булап – талиған, бу әһвал ақсөңәк зиялийлар тәбиқисиниң (士族) мәнпәәтигә биваситә четилған. шәрқий хән ордиси аҗиз болсиму, лекин һәр қайси җайлардики ақсөңәк байларниң шәхсий қораллиқ күчлирини сәпәрвәр қилалиғудәк тәсири бар иди. сав сав (曹操) йиңчүән зиялийлириниң қоллиши билән “чиңҗов қошуни” ни қурған, лю бей (刘备) җуҗүн наһийәсидики байларниң ярдими билән қошун тартип чиққан, сүн җйән (孙坚) му җяңхуәй районидики ақсөңәкләрниң қоллишиға тайинип қораллиқ күч тәшкилләп сериқ яғлиқлиқларни бастурған. бу йәрлик күчләр хән сулалиси қошунлири билән бирлишип, сериқ яғлиқлиқларни һәр тәрәптин қоршавға алған, ахирида җаң җяв кесәл билән өлгән, җаң бав вә җаң ляңлар җәңдә өлтүрүлгән, милйонлиған сериқ яғлиқлиқлар қирғин қилинған яки тарқилип кәткән, шуниң билән қозғилаң мәғлубийәт билән ахирлашқан.
мана бу деһқанлар қозғилиңиниң йәнә бир агаһландуруши иди: қаттиқ тәшкилий түзүм вә бир туташ истратегийә болмайдикән, пәқәт диний чақириқ вә ғәзәпкила тайинип ишни бир башқа чиқарғили болмайду. дини чақириқ адәмләрни тез топлиялайду, әмма әскәрни системилиқ тәрбийәлийәлмәйду. сериқ яғлиқлиқлар қошуни милйондин ашқан болсиму, маһийәттә ач – ялиңач деһқанлар иди. улар пишип йетилгән һөкүмәт армийәсиниң алдида асанла йеңилди.
бирла вақитта барлиқ тәбиқиләрниң мәнпәәтигә зиян селинғанда яки уларни чәткә қаққанда, җәзмән уларниң бирлишип зәрбә беришигә учрайду. деһқанлар қозғилиңи ғәлибә қилишни ойлиса, һәм күчни бир йәргә йиғидиған тәшкиллик һәркәткә , һәм дүшмәнни парчилашқа маһир болушқа моһтаҗ, барлиқ ақсөңәк байларни қарши тәрәпкә иттиришкә болмайду.
үчинчи, хуаң чав қозғилиңи (黄巢起义)
таң сулалисиниң ахирқи мәзгиллиридә, йәрлик һәрбий күчләр мустәқил болувалған. туз әткәсчиси болған хуаң чав деһқанларни башлап һөкүмәткә қарши қозғилаң көтүргән. қозғилаңчилар қошуни милйон дәп тәриплинип, шәндуңдин тартип гуаңдуңғичә, андин гуаңдуңдин йенип, ахирида чаңәнгә бастуруп кирип, “бүйүк чи” (大齐) һакимийитини қурған. қозғилаңчиларниң пүтүн хитайни айлинип йүрүп җәң қилиш истратегийәси дәсләптә таң ордисини һәқиқәтән вәһимигә салған, лекин еғир нуқсанлириниму ашкарилап қойған.
қозғилаңчилар қошуни баштин – аяқ муқим база қуралмиған, озуқ – түлүклирини пүтүнләй булаң – талаң қилиш арқилиқ һәл қилған, барғанла йерини көйдүрүп – булиған. ишғал қилған йәрләрни башқурушқа қизиқмиған, ишләпчиқириш билән кари болмиған. бир шәһәрни алса, мал – мүлүк вә адәмләрни елип кәткән, кәйнидә қалдуруп қойғини болса пәқәт қақас етизлар вә нәпрәткә толған хәлқ болған.
таң сулалиси шато (沙陀) қәбилисиниң башлиқи ли кейоңниң (李克用) атлиқ қошунлирини сәпәрвәр қилип уларға зәрбә бәргәндә, хуаң чавниң қошуни қийин әһвалда қалған. чаңән шәһиридә озуқ – түлүк түгигән, шәһәр сиртида тирәк болидиған база болмиғачқа, әскәрләрниң җәңгиварлиқи суслишип, қачқунлар көпәйгән. униң үстигә қозғилаңчилар чаңәндә ақсөңәкләрни қирғин қилип, қәсирләрни көйдүргәнликтин, һечким уларни қоллашни халимиған. ахирида, хуаң чав қечиш йолида йеңилип өлтүрүлгән. он йил давамлашқан бу қозғилаң мәғлубийәт билән ахирлашқан.
хуаң чав қозғилиңиниң мәғлубийити кейинкиләргә мундақ савақни қалдуруп кәткән: деһқанлар қозғилиңи пәқәтла бузғунчи болуп қалса болмайду. феодал сулалиләр қанчилик чирик болмисун, йәнила пишқан баҗ вә мәмурий системиға игә болуп, пүтүн мәмликәтниң байлиқини сәпәрвәр қилалайду; база болмиса, ишләпчиқириш билән шуғулланмиса, қошун қанчә чоң болсиму, йәнила “йилтизсиз қамғақ” тәк аҗиз болуп қалиду.
төтинчи, ли зичең қозғилиңи (李自成起义)
миң сулалисиниң ахирқи йиллирида қурғақчилиқ вә чикәткә апити арқимуарқа йүз бәргән, орда апәттин қутқузуш у яқта турсун, әксичә баҗни техиму ашурған, хәлқ сәргәрдан болуп кәткән. ли зичең пурсәттин пайдилинип , “йәрни тәң бөлүш, баҗни кәчүрүм қилиш, бәш йил баҗ алмаслиқ” дегән шоарларни оттуриға қоюп, тезла милйон кишини топлиған. 1644 – йили, ли зичең қошун башлап бейҗиңға бастуруп киргән, миң падишаһи мейшән теғида өзини есип өлүвалған вә шуниң билән хитайларниң әң қудрәтлик ханиданлиқлиридин бири болған миң сулалиси тарихтин сүпүрүп ташланған.
лекин бейҗиңға киргәндин кейин, қозғилаңчилар қошуни пүтүнләй өзгирип кәткән. санғун лю зоңмйн (刘宗敏) миң санғуни ву сәнгуй (吴三桂) ниң амрақ тоқили чен йүәнйүәнни (陈圆圆) тартивалған, йәнә миң сулалисиниң әмәлдарлирини қийнап улардин пул – мал тәләп қилған. миң әмәлдарлири вә йәр игилири әслидә йеңи һакимийәткә бойсунмақчи болған, лекин рәһимсиз муамилигә учриған. ли зичең болса әйш – ишрәткә берилип, қол астидикиләрниң әскиликлиригә көз юмған. илгирики йәр бөлүп баҗни кәчүрүм қилиш вәдилирини унутқан. нәтиҗидә хәлқ йеңи һөкүмранларниң кона сулалидинму рәзил икәнликини байқиған. әң яман болғини шуки, ли зичең ақсөңәк зиялийлар тәбиқисини пүтүнләй рәнҗитип қойған вә улар ли зичеңдин амал бар узақ турған.
миң сулалисиниң сәддичинни сақлаватқан санғуни ву сәнгуй гәрчә башта уларға тәслим болушни ойлиған болсиму аилисигә вә башқа миң ақсөңәң генерал вә зиялиларға қилинған вәһшийликләрни көргәндин кейин сәддичинниң ишикини ечип манҗу әскәрлирини хитайниң ичигә башлап киргән. улар ақсөңәкләр билән бирлишип ли зичеңға қистап зәрбә бәргән. хәлқниң көңли вә ақсөңәкләрниң қоллишидин айрилған қозғилаңчилар манҗу қошунлири вә йәрлик күчләрниң бирлишип зәрбә беришидә мәғлуп болуп чекингән, ахирида ли зичең җюгоңшән теғида өлтүрүлгән, қозғилаң мәғлуп болған.
бу қозғилаңниң мәғлубийти шуни көрсәттики: деһқанлар қозғилиңи барлиқ һөкүмран тәбиқини йетим қалдурса болмайду, һәм хәлқниң қоллишиға еришиши, һәм бирлишишкә болидиған барлиқ күчләрни йениға тартишқа маһир болуши керәк. “җаһанни елишта әләм вә җасарәткә, җаһанни сорашта қәләм вә системиға тайиниш керәк”, вәдисидин янған һакимийәт кона сулалиләрдинму тез һалак болиду.
бәшинчи, тәйпиң тйәнго һәрикити (太平天国运动)
тәйпиң тйәнго қозғилиңи хитай деһқанлар қозғилиңиниң әң юқири пәллиси дәп қарилиду. 1851 – йили, өзини “тәңриниң оғли” дәп атиған хуң шючүән (洪秀全) гуаңшиниң җинтйән кәнтидә қозғилаң көтүрүп, тәйпиң тйәнгони қурған. у “йәр бирликтә терилиду, аш бирликтә йейилиду, кийим бирликтә кийилиду, пул бирликтә хәҗлиниду” дегән ғайиви тәшәббусларни оттуриға қоюп, нурғунлиған кәмбәғәлләрни җәлб қилған. қозғилаңчилар шималға бастуруп кирип, нәнҗиңни ишғал қилған вә пайтәхт қилип, исмини “тйәнҗиң” (天京) гә өзгәрткән, әң күчәйгән мәзгилдә һәтта чиң сулалиси земининиң йеримини контрол қилған.
лекин, пайтәхт тиклигәндин кейин, рәһбәрләр тезла чириклишип кәткән. хуң шючүән хотунлирини көпәйтип, һәшәмәтлик сарайларни селип, әйш – ишрәткә берилгән. шәрқий падишаһ унвани берилгән яң шючиң (杨秀清) өзини “худаниң роһи қонған” дәп атиған, һәтта хуң шючүәнни өзигә “түмән миң яш” дәп хитап қилишқа мәҗбурлиған, буниң билән 1856 – йилидики “тйәнҗиң вәқәси” келип чиққан. хуң шючүән мәхпий буйруқ берип, вей чаңхуйни (韦昌辉) яң шючиңни өлтүрүшкә буйруған, вей чаңхуй пурсәттин пайдилинип яң шючиңниң 20 миңдин артуқ адимини қирғин қилған. ши дакәй (石达开) хуң шючүәнниң гуманхорлуқидин нарази болуп, 100 миң кишилик қошунини башлап қозғилаңчилардин айрилған.
бу ички маҗира тәйпиң тйәнгоға әҗәллик зәрбә бәргән, униң үстигә йәр түзүми әсла әмәлийләшмигән, хуң шючүән қатарлиқ рәһбәрләр нурғун йәр вә мал – мүлүкни игиливалған, адәттики әскәрләр болса мал – мүлкиниң һәммисини ортақ ғәзинигә тапшурушқа мәҗбурланған, деһқанлар арзу қилған өз йеригә еришиш истики әсла әмәлгә ашмиған. ғайиви арқа күч вә иттипақлиқтин айрилған тәйпиң тйәнго чиң қошунлириниң қоршавида бара – бара аҗизлиған, 1864 – йили уларниң пайтәхти тйәнҗиң ишғал қилинған вә тәйпиң тйәнго һәрикити мәғлуп болған.
бу деһқанлар һәрикити түзүмниң чәклимисигә учримайдиған һоқуқниң җәзмән чириклишидиғанлиқини, ортақ тонуши болмиған коллектипниң муқәррәр ички низа билән түгишидиғанлиқини көрситип бәрди. ғайә қанчә гүзәл болсиму, инсан өзиниң шәхсийитигә йеңилгәндә күчини йоқитиду. дөләт идарә қилиш тәҗирибиси болмиғанда зиддийәтләрни һәл қилиш иқтидари болмайду.
миң йиллиқ тепишмақни сири: күчниң йетәрсизлики әмәс визийонниң йетәрсизлики
чен шең – ву гуаңдин тәйпиң тйәнгоғичә болған бу бәш типик қозғилаңдин шуни байқиялаймизки, бу қозғилаңларда сулалиләрниң гүллиниши вә заваллиқиға йүз тутушиға охшайдиған бир дәврийлик йоқ, бәлки деһқанлар қозғилиңи әзәлдинла қутулғили болмайдиған туғма йетәрсизликләргә игә.
визийониниң тарлиқи: деһқанлар қозғилиңиниң ядролуқ тәлипи әзәлдин “түзүм өзгәртиш” әмәс, бәлки өзини әзгән залим хан – падишаһ вә парахор әмәлдарларни алмаштуруш болған. билимсиз вә наданлиқи (йәни деһқан болғанлиқи сәвәбидин илим ишлири билән мәшғул болмаслиқи яки болалмаслиқи) уларниң нәзәр даирисиниң тарлиқиниң асаслиқ сәвәбидур. шуңа улар йеңи бир системини тәсәввур қилалмиған, пәқәт кона түзүмниң чирикликини тәкрарлиған. уларниң арзу қилғини кона қаидини бузуп ташлаш әмәс, бәлки өзлири йәр игиси яки падишаһ болувелиши болған. чен шеңниң әслини унтуши, хуң шючүәнниң чириклишишиниң мәнаси мана шу йәрдә.
тәшкилий вә түзүм җәһәттики қош кәмлик. деһқанлар чечилаңғу шәхсләр болуп, адәттә өз алдиға йәр терип тирикчилик қилиду. бир туташ ортақ аң шәкилләндүрәлмигән бу адәмләр база қурушни, әмәлийлишәләйдиған түзүм ишиләпчиқиришни билмәйду, ахирида пишқан, дөләт башқуруш тәҗрибисигә игә феодал әмәлдарлар тәрипидин йиқитилиду.
үчинчидин, рәқибни хата бекитиш вә истратегийәни хата түзүш; қозғилаңчилар тиғ учини залим һөкүмәттин башқа йәрлик байлар, ақсөңәкләр, пүтүн әмәлдарлар қатарлиқ өзидин болмиған пүтүн тәбиқиләргә қаратқан. көпинчә вақитларда үмидсизләнгән хәлқ вә дүшмәнгә айландурулған ақсөңәкләрниң арисида қепқалған.
қанун системиси бәрпа қилалмаслиқ вә рәһбәрликини чәклийәлмәсликтин келип чиққан ички маҗира қисмити. рәһбәрләрниң көпинчиси адәттики кишиләр болуп, дөләт системисини чүшәнмәйду вә һоқуқ тәңпуңлуқи мәшиқини көрмигән, шундақла қанунниң һәқиқи әһмийитини билип йетәлмәйду. шуңа қошун зорайғандин кейин асанла һоқуқ талишиш қапқиниға чүшүп қалиду, феодал сулалиләрдә ички маҗира болсиму, лекин ханлиқ түзүм вә орнап кәткән мәмурий системиниң чәклимиси болғачқа, пүтүнләй вәйран болуп кәтмәйду.
хитай мутәхәсисләр, хитай тарихида йүз бәргән 400 дин артуқ чоң деһқанлар қозғилиңиниң мәғлубийитини деһқанлар синипиниң өз чәклимисини бөсүп өтәлмәсликидикидин келип чиққан шундақла қечип қутулғили болмайдиған нәтиҗә дәп қариған. қозғилаңларниң мәғлубийити ғәлибиниң пәқәт узақни көрәр визийон, йеңичә илғар идийә вә йеңи сиясий система барлиққа кәлгәндила андин қолға келидиғанлиқини көрситип бериду.
About the Author
