аптор ли зуңву (李宗吾) һәққидә
ли зуңву 1879-йили 2-айниң 3-күни сичүән өлкиси فушүн наһийәсийдә туғулуп 1943-йили 9-айниң 28-күни 64 йешида өлгән. хитайчә мәнбәләрдә у хитай йеқинқи вә һазирқи заман мутәпәккури вә маарипчиси дәп аталған.ли зуңву 1903-йили сичүәндә алий мәктәптә оқуватқан мәзгилидә, туңмеңхуй җәмийитигә қатнашқан. у оқутқучи, мәктәп мудири болуп ишлигән вә сичүән өлкилик маарип назаритиниң маарип назарәтчиси қатарлиқ вәзипиләрни өтигән.
ли зуңву туғулғанда бу исми билән аталмиған; у йашлиқида шикәй (世楷) дәп аталған болуп, ләқими зуңру (宗儒) иди. бу исим униң дәсләптә өзи үчүн руҗийачилиқни йәни куңзичилиқини үлгә қилиш нийитини билдүрәтти. бирақ, чеңдуда оқуватқан мәзгилидә, куңзи тәлиматида нурғун кәмчиликләр барлиқини тонуп йәткән. нәтиҗидә, у куңзиға қариғуларчә әгишишниң орниға, өзини-өзи үлгә қилиш (йәни өзигә ишиниш) әқилгә мувапиқ дегән хуласигә кәлгән вә исмини «зуңву»(宗吾) йәни« өзигә әгишиш/өзини устаз тутуш» қа өзгәрткән.шуниңдин башлап у « қәдимкиләрниң китабини оқуғанда чоқум гуман билән қараш, тарих вә җәмийәткә мустәқил идийәви роһ билән нәзәр селиш» керәк дегән идийәгә кәлгән. у «зуңву» дегән исимниң өзиниң идийә мустәқиллиқи байриқи икәнликини очуқ оттуриға қойған. бу идийәви мустәқиллиқ униң тарих вә җәмийәткә тәрәпсиз, гуманий вә тәнқидий нәзәрдә қаришиға сәвәб болған. мушу хил тәпәккур усули арқилиқ у «йигирмә төт тарих» вә суң, йүән, миң, чиң сулалиси алимлириниң әсәрлиридики кәмчиликләр һәм зиддийәтләрни байқиған.
өзигә болған қараш вә услуб
ли зуңву өзини пәқәт бир йазғучила әмәс, бәлки йеңи бир идийә тәриқитиниң (家 school) асасчиси дәп қарап, өзини «қилин-қара тәриқитиниң пири»(厚黑教主) дәп атиған. гәрчә у «қилин-қара» (йүз қелинлиқ вә көңли қарилиқ) принсиплирини тәшәббус қилған болсиму, йеқин бир дости ли зуңвуниң әмәлийәттә шәхсән «нә йүзи қелин, нә көңли қара әмәсликини» тәкитлигән. униң йезиш услубида кишини һәйран қалдуридиған йаки йумуристик риторика арқилиқ чоңқур мәниләр ипадиләнгән. бәзи тәнқидчиләр униңға «сараң» дәп баһа бәргән болсиму, у өзиниң чоңқур мәдәнийәт тәнқидчилики билән шуғуллиниватқанлиқини ейтқан вә өзини конирап кәткән мутәссип қарашларға җәң елан қилған тарихий шәхсләргә охшатқан. ли зуңву хитай мәдәнийтигә тутқан бу хил позитсийәси билән « қелин вә қарилиқ тәлимати»黑厚学 намлиқ китабни йезип чиққан.
китабниң мәзмунидин хуласә
«қилин-қара нәзәрийәси» тарих вә инсан тәбиитигә тәнқиди гуманий нәзәрдә қарашни асас қилған әсәр болуп хитай җәмийтидә күчлүк муназирә қозғиған бир пәлсәпә системиси сүпитидә оттуриға чиққан. аптур китабтики байқашлирини, йәни «қилин-қара нәзәрийәси» ни тарихий мувәппәқийәт, инсан писхологийәси вә миллий истратегийәни бәлгиләйдиған түп механизм дәп қариған.
қилин-қара нәзәрийәсиниң җәвһири аддий болуп хитайниң «йигирмә төт тарих » (二十四史) тики қәһриманлар вә бүйүк рәзил шәхсләрниң мувәппәқийити пәқәт «қелинлиқ» (厚) йәни йүзи қелин, нумуссиз болуш вә «қарилиқ» (黑) йәни көңли қара, рәһимсиз болушни игиләшкә бағлиқ дәп қариған. бу йәрдики икки йадролуқ уқум «қара» вә «қелин» болуп, конкирит мәнаси төвәндикичә:
- қелинлиқ (厚) : китабқа асасән қелинлиқниң йадроси номусқа чидаш, һақарәтни ичигә йутивитиш вә чидамчан болуш иқтидарини көрситиду. бу ички тизгинләшни тәләп қилиду, йәни өзиниң һессийат һалитини бесивелишта ипадилиниду. қелинлиқта чекигә йәткәндә, хушаллиқ, ғәзәп, қайғу вә шадлиқниң һечқайсиси йүзгә чиқирилмайду. бундақ қелинлиқ арлашқан чоңқур сәврчанлиқниң мәқсити — ташқи күчләр, һақарәтләр йаки иғвагәрчиликләрниң әҗәллик зәрбә беришиниң алдини елиш, шу арқилиқ мувәппәқийәт йолини сақлап қелиштур. шйаң йү дәл мушундақ қелинлиқ кәмчил болғанлиқи, һақарәткә чидимиғанлиқи үчүн лйубаңға мәғлуп болған.
ли зуңву қелинлиқни игиләшни маһарәт җәһәттин үч рошән дәриҗигә айриған:
- дәсләпки басқуч: йүзи шәһәр сепилдәк қелин (厚如城墙) дәп тәсвирлинидиған болуп, бирақ бу дәсләпки басқуч йитәрлик болмайду , чүнки сепилни зәмбирәк билән өривәткили болиду.
- оттура басқуч: «қелин һәм қаттиқ» (厚而硬) дәп атилиду. бу дәриҗигә йәткән киши сиртқи зәрбиләргә қарита чоңқур чидамчанлиққа игә болиду. лйу бей бу басқучниң тарихий үлгиси сүпитидә көрситилгән болуп, у шуқәдәр чидамлиқ идики, һәтта «тәңдашсиз қара» сав савму уни йеңәлмигән.
- алий басқуч: бу «шәкилсиз қелинлиқ» (厚而无形) болуп , бу сәвийәгә йәткә кишиниң маһарити шуқәдәр камаләткә йәткән болидуки, у сирттин қаримаққа адәттики адәмдәк көриниду. замандашлири вә кейинки әвладлар униңда қилин-қара аламәтлири йоқ дәп қарайду. бу алий камаләт қәдимки замандики хитайниң бүйүк әвлийа вә данишмәнләргә мәнсуптур. қелинлиқниң пәлсәпәви асаси куңзи тәлиматиниң муһапизикар йаки пассип тәрипи (儒家的消极面) билән шундақла лавзиниң «тинч вә һәркәтсиз» (清静无为) вә судәк йумшақ (柔弱) болуш пәлсәпәси билән мунасивәтликтур.
- қарилиқ (黑) : бу пиринсип рәһимсиз болуш вә қилчә иккиләнмәстин һәрикәт қилишни көрситидиған болуп , бу башқиларға рәһмсиз болуш билән баравәр.қарилиқ кишидин болупму сийасий һәрикәтләрдә әнәниви әхлақни чөрүп ташлашни, қатилға охшаш рәһимсиз, кәскин һәрикәт қилишни тәләп қилиду. мәқсәткә йетиш үчүн, башқиларниң зийанға учришиға қаримай, һәтта башқиларни «бала-чақилирини сетишқа, җенидин айрилип аилиси вәйран болушқа» (卖儿贴妇，亡身灭家) мәҗбур қилиш бәдилигә болсиму һәрикәт қилишни көрситиду. муһим нуқта шуки, әгәр һоқуқ йаки абройни сақлап қалимән дәйдикән, қарилиқни шу пети йалиңач һалда қоллинишқа болмайду. рәһимсизлик чоқум ниқаблиниши керәк: «рәһимсизлик» ниң үстигә чоқум «бир қәвәт меһрибанлиқ, һәққанийәт вә әхлақ» (仁义道德) йепинчиси йепилиши керәк.
қарилиқниң басқучлири
- дәсләпки басқуч :« йүрики көмүрдәк қара» (黑如煤炭) дәп тәсвирлиниду. әмма бу сәвийә йетәрлик әмәс, чүнки көмүрниң «рәңги кишини бизар қилиду » (颜色可憎) вә кишиләрни өзидин қачуриду.
- оттура басқуч: бу басқуч «қара һәм парқирақ» (黑而亮) дәп атилиду. бу техиму йуқири, техиму үнүмлүк басқуч болуп, сав сав буниңға мисал болалайду. гәрчә у қара көңүллүки билән нами чиққан болсиму, униң сийасий байриқи «парқирақ иди» ; йәни у ихтисаслиқларни җәлп қилалайти,вә бу арқилиқ өзиниң қараңғу қилмишлирини мувәппәқийәтлик һалда сийасий күчкә айландурди.
- алий басқуч : бу «рәңсиз қара» (黑而无色) дәп атилидиған басқуч болуп,сирттин қариғандики рәңсиз һалити, әсли маһийәттики қарилиқини йошуруп туриду. бу басқучқа хитайниң қәдимки бүйүк әвлийа вә устазларлири йәткән. қарилиқниң пәлсәпәви асаси فаҗийа 法家 (қанунчилар) тәлиматиниң муһапизикар йаки пассип тәрипи (法家的消极面) билән мунасивәтликтур.
«қелин-қара тәлимати» аптор тәрипидин һайаттики давалғушлар ичидә пурсәтни чиң тутуш вә ғәлибә қилиш үчүн зөрүр болған бир хил данишмәнлик дәп тәсвирләнгән шундақла пүткүл хитай тарихини « қилин вә қара, вәссалам » (厚黑而已) шәклидә мушу икки сөз билән йәккүнлигән.
қелинлиқ билән қарилиқниң бирлики
ли зуңву қелинлиқ билән қарилиқниң айрим-айрим нәрсә әмәсликини, бәлки бир пүтүн принсипниң икки тәрипи икәнликини вә уларниң бир-биригә айлиналайдиғанлиқини тәкитлигән. униң ейтишичә, қелинлиқ — «дунйаниң асаси маһийити» (天下之大本也) қарилиқ болса «дунйаниң чоң йоли» ( 天下之达道也) .
улар маһийәттә « чидамчанлиқ/сәврчанлиқ» (忍) принсипи арқилиқ бирликкә келиду:
- қелинлиқ — өзигә болған сәврчанлиқ (忍于己): шәхсий қийинчилиқ, номус вә һақарәткә чидаш.
- қарилиқ — башқиларға болған қаттиқ қоллуқ (忍于人): рәһимсизләрчә һәрикәт қоллиниш.
қелин-қара принсиплири камаләткә йәткәндә, мундақ бир һаләт шәкиллиниду: « дунйа униңдин һейқиду, җин-шәйтанларму униңдин қорқиду» (致厚黑，天地畏焉，鬼神惧焉). мана бу сәвийәгә йәткәндә , қелин вә қарилиқ сийасий вә дунйави мувәппәқийәтниң һәл қилғуч ачқучиға айлиниду.
فизикидики пәлсәпәви асас
ли зуңву «писхикилиқ өзгиришләр فизика қанунийәтлиригә бойсуниду» (心理依力学规律而变化) дегән аксиомини (испат тәләп қилмайдиған һәқиқәтни) оттуриға қойуш арқилиқ, бу әхлақий тәлиматни пухта асасқа игә қилишқа урунған. қелинлиқ вә қарилиқ һадисилири пәқәт тартишиш вә иттиришиш күчи йаки мәркәзгә интилиш вә мәркәздин қечиш күчи қатарлиқ فизика қанунийәтлиригә мас келидиған инсанларниң һәрикитини көзитиштур. униң қаришичә, худди барлиқ فизикилиқ һадисиләр (мәсилән, суниң еқиши) فизика қанунийитигә бойсунғандәк, инсанларниң барлиқ һәрикитиниң мәнбәси болған « шәхсийәтчилик » (私) йәни « туғма өзини қоғдаш туйғуси» му (инсанлардики) қелинлиқ вә қарилиқниң түп һәрикәтләндүргүчи күчидур. ли зуңву бу «шәхсийәтчилик» күчни аләмлик тартишиш күчигә охшатқан.
худди аләмлик тартишиш күчини йоқатса йәр шари парчилинип кәткинидәк, «шәхсийәт» туйғусини йоқитиш инсанийәт вә дунйаниң вәйран болушини кәлтүрүп чиқириду. инсанийәт вә мәдәнийәтниң мәвҗутлуқиниң өзи мушу күчкә бағлиқ. бу «мән» лик күчи түп вә муқәррәр болғачқа, әнәниви суң куңзичилири » (理学家) ниң шәхсийәтни йоқитиш » (去私) урунушлири худди тартишиш күчини йоқитишқа урунғанға охшаш мәғлубийәткә мәһкум болған. уларниң тиришчанлиқи йәр шариниң мәркәзгә интилиш күчини йоқитишқа урунғанға охшитилған. бу шәхсий, өзини мәркәз қилған күч инсанларниң тоқунуши вә һәмкарлиқиниң мәнбәси болғачқа, уни туғма йахши йаки йаман дәп түргә айришқа болмайду. шуңа, қелинлиқ вә қарилиқни чүшиниш вә қоллиниш — әхлақсизларчә елип берилған таллаш әмәс, бәлки инсан тәбиитини башқуруп туридиған тәбиий қанунийәтни етирап қилиштур. қилин-қара тактикисиниң шәхсий мәнпәәт (私利) йаки аммиви мәнпәәт (公利) үчүн ишлитилиши һәрикәтниң әхлақийлиқини бәлгиләйду, қоралниң тәбиитини әмәс.
хитай тарихидики « қара-қелин» лиқиниң мисаллири
ли зуңву хитай тарихидики тарихй шәхисләрни уларниң « қара-қелин» пиринсиплирини қоллиниш маһарәтлиригә асасән анализ қилған. чүнки униң қаришичә, пүткүл хитай тарихи, болупму «йигирмә төт тарих» ни « йүзи қелин, биһайа болуш вә көңли қара, рәһимсиз болуш» қа йиғинчақлашқа болиду. қәһриманлар вә катта рәзилл шәхсләрниң мувәппәқийити уларниң бир-бирини толуқлайдиған бу икки хил маһарәтни қанчилик дәриҗидә игилигәнлики билән оң танасиптур. давалғуш ичидики үч падишаһлиқ дәври вә хән сулалисиниң қурулуши ли зуңвуни шундақ типик мисаллар билән тәминлигәнки, бу арқилиқ қелин-қара принсиплирини мукәммәл иҗра қилишниң қандақ қилип ахирқи ғәлибигә йетәкләйдиғанлиқи, әксичә һәр қандақ бир тәрәптики йетәрсизликниң қандақ қилип мәғлубийәткә елип келидиғанлиқи испатланған.
сав сав: қарилиқниң йуқири пәллиси
сав сав үч падишаһлиқ дәвридики әң көзгә көрүнгән қәһриман дәп тәриплиниду, униң алаһидилики қарилиқни (心黑) пәвқуладдә дәриҗидә игилигәнликидур. бу сүпәт униң рәһимсиз пәлсәписи вә һеч иккиләнмәстин кишини чөчүтидиған вәһшийликләрни қилалайдиған ирадисидә намайан болиду. сав савниң һәммигә тонушлуқ болған «мән башқиларға тузкорлуқ қилсам қилимәнки, башқиларниң маңа тузкорлуқ қилишиға йол қоймаймән» (宁我负人，勿人负我) дегән сөзи униң қара йүрәклик һайат пәлсәписини толуқ әкис әттүриду.
тарихи мәнбәләрдә униң пәвқуладдә рәһимсизликигә аит конкрет мисаллар байан қилинған болуп, у өз йолини тосқан йаки өзидә гуман қозғиған кишиләрни, җүмлидин өзини уруштин қечип маңғанда катта миһман қилған лү бошени хата гуман билән пүтүн аилисини қошуп өлтүрвәткән вә хаталиқини билгәндин кийн қилчә пушайман һис қилмиған. йәнә куң руң вә йаң шйуларни өлтүргән. униң қилмишлири һәтта өзиниң аилиси вә сийасий чәмбирикигичә кеңәйгән болуп, дуң чең, فу вән вә кейинчә ханиш билән шаһзадиләрниму өлүм җазасиға һөкүм қилған. бу қилмишлар шуни көрситип беридуки, униң йүрики шуқәдәр әймиништин халий идики, қарилиқниң әң йуқири пәллисигә йәткән. гәрчә сав савниң һәрикәтлири униң чоңқур рәһимсизликни намайан қилған болсиму, униң қарилиқни «қилин-қара» маһаритиниң иккинчи сәвийәси — «қара һәм парқирақ» (黑而亮) болуш сәвийәсигә йитәлигән. гәрчә у қара нийәтлики билән нам чиқарған болсиму , қабилийәтлик кишиләрни әтиварлап ишләткән (парқирақ тәрипи). бу униңға оттура түзләңликтики ихтисаслиқ данишмән вә қәһриманларни өз байриқи астиға җәлп қилиш имканийитини бәргән. униң рәзил адәм дегән нами садақәтмәнликни қозғаш вә ихтисаслиқларни җәлп қилиш иқтидари арқилиқ өзгәртилип, хитайниң шималиға һөкүмранлиқ қилишиға йол ачқан.
лйу бей: қелинлиқниң чоққиси
сав савниң қарилиқиға селиштурғанда, лйу бей йүзи қелинлиқ (脸厚) җәһәттә алаһидә болуп, изчил түрдә биһайа болуш вә кишиләрниң һис туйғулирини сүмүрүш тактикилирида камаләткә йәткән. униң қелинлиқи тохтимай күчлүк һамийларға тайиниш, башқиларниң қол астида турушни халап қобул қилиш , буниңдин қилчиму номус қилмаслиқта ипадиләнгән. униң һайат мусаписи үзлүксиз қечиш вә башқиларға йөлиниш билән өткән болуп, илгири-кейин болуп сав сав, лү бу, лйу бйав, сүн чүән вә йүән шавларға йөләнгән.
лйу бейниң қелинлиқи тәрипидин һәрикәтләндүрүлгән асаслиқ қорали — һес-туйғулирини ипадиләш маһарити иди. у йиғлашқа бәкму уста болуп , бу қорални истратегийәлик һалда өз сәркәрдилири вә әскәрлириниң һесдашлиқини вә чоңқур меһир-муһәббитини қозғаш үчүн ишләткән, шу арқилиқ мәғлубийәтни мувәппәқийәткә айландурған. бу тактика шуқәдәр кәң қоллинилғанки, кишиләр униң һакемийитиниң улини «йиғлап туруп қуруп чиққан» (江山是哭出来的) дәп ейтишқан. униң қелинлиқта камаләткә йитиши һәтта «тәңдашсиз қара нийәт» сав савниму лйу бейни йеңиштә пүтүнләй амалсиз қалдуруп қойған.
сүн чүән: тамамланмиған бирикиш
үч падишаһлиқниң үчинчи қәһримани сүн чүән һәм қелинлиқ һәм қарилиқ сүпәтлиригә игә болсиму, ахирида һәр икки түрдә толуқ камаләткә йетәлмигәнлики үчүн зийан тартқан. униң миҗәзидә сав савни әслитидиған қарилиқ бар иди, бу униң җиңҗуни туйуқсиз игиливелиши вә нәтиҗидә гуән йүни өлүм җазасиға һөкүм қилишида көрүлиду. бирақ,униң нийити йитәрлик дәриҗидә қара болалмиған (黑不到底). чүнки у дәрһал лйу бей билән тинчлиқ орнитишни тәләп қилған, шуңа униң қарилиқи сав савниңкидин сәл төвәнрәк болуп қалған.
шуниңға охшаш, сүн чүәндә йәнә лйу бейға охшишип кетидиған қелинлиқму бар. болупму у сав савниң қол астидики беқинди болушқа қошулғанда шундақ болған. йәнила, худди қарилиқиға охшаш, униң қелинлиқиму «вайиға йитәлмигән» (厚不到底) . чүнки у узун өтмәйла сав сав һакимийитигә қарши исийан көтүргән, бу униң қелин миҗәзини лйу бейниңкидин сәл төвән орунға чүшүрүп қойған. ли зуңву әйни вақиттики келип чиққан сийасий тәңпуңлуқ вә җаһанниң ахирида үчкә бөлүнүшини (天下三分) мушу тамамланмиған камаләткә бағлайду: сүн чүән нә әң қелин, нә әң қара;лийубей қелинлиқта камаләткә йәткән билән қаранийәт болалмиған; сав сав болса қара нийәтликтә һәқ дадиға йәткән әмма қелинлиқта кәм қалған;нәтиҗидә буларниң һечбири йәнә бирини тәлтүкүс йеңәлмигән.
сима йи: қилин вә қарилиқниң мувапиқийәтлик берикими
җин сулалисиниң қурғучиси сима йи сав сав вә лйу бейдин кейин қилин-қара нәзәрийәсиниң бүйүк нәтиҗилирини йиғинчақлиған шәхс дәп қаралған. у үч падишаһлиқ дәвридики икки қурғучи шәхсниң артуқчилиқлирини мувәппәқийәтлик бирләштүрүп, ахирида дөләтниң өз җәмәти астида бирликкә келишигә капаләтлик қилған.
сима йиниң қарилиқни игилиши униң һакимийәт бешидики сав җәмәтигә қаратқан алдамчилиқ һәрикәтлиридә көрүлгән. у тул қалған ханиш вә йетим қалған йаш императорни мувәппәқийәтлик алдап, сав савниң қара йүрики билән һәрикәт қилған. униң қелинлиқи җуге лйаңға қарши елип барған һәрбий йүрүшидә әң гәвдилик һалда намайан болған. җуге лйаң сима йиниң қорқунчақлиқини мәсхирә қилиш үчүн униңға айалларниң кийими вә бәлбеғини әвәтип уруш қилишқа қистиғанда, сима йи һақарәтни йутуветип, номусқа чидап туруп айал кишиниң кийимини кәйгән вә уруш қилишни рәт қилған. ли зуңву бу хил пәвқуладдә сәврчанлиқни һәтта лйу бейниңкидинму үстүн туридиған қелинлиқ дәп қариған. һақарәткә чидаш (қелинлиқ) вә аҗизларни алдаш (қарилиқ) тин ибарәт бу бирикмә униң җуге лйаңни мәғлуп қилишиға вә сима җәмәтиниң ахирқи ғәлибисини қолға кәлтүрүшигә имканийәт бәргән болуп, бу әң ахирқи сийасий нәтиҗиниң қилин-қара принсиплирини изчил қоллиниш арқилиқ бәлгилинидиғанлиқини дәлиллигән.
шйаң йү: қилин-қара тәлиматини билмигәнлики үчүн мәғлуп болған қәһриман
күчлүк вә рәһмсз чин сулалсини йәр билән йәксан қилған палван шйаң йү кишни қайил қилидиған җәңгиварлиққа вә дунйани зилзилигә салидиған җасарәткә (拔山盖世之雄) игә шәхс болсиму, қилин-қара принсиплирини түптин чүшинәлмигәнлики үчүн һалак болған. аптур ли зуңву униң лийубаңға паҗиәлик йеңилишиниң сәвәбини хән шинниң мәшһур баһаси билән ипадиләйду: униңда «айалларчә рәһимдиллик» (妇人之仁) вә «һисийатчан қәһриманлиқ» (匹夫之勇) бар.
«айалларчә рәһимдиллик» униң йүрикиниң йетәрлик дәриҗидә қара әмәсликини билдүриду, чүнки униң көңлидә у қийалмиған нурғун ишлар бар иди. шийаңйүдики бу һалакәтлик иккилиниш һәммидин бәк хоңмен зийапитидә намайан болған болуп, у лйу баңни тамамән йоқитиш пурситини қолға чүшүргән болсиму уни қойуп бәргән. « һисийатчан батурлуқ» болса униңдики қелинлиқниң мәғлубийитини көрситиду, йәни униңда һақарәткә чидайдиған чидамчанлиқ кәмчил иди. шйаң йүниң ғурури униң һақарәткә чидишиға йол қоймиған болуп, бу униң йүзиниң йетәрлик қелин әмәсликини испатлайду. униңдин башқа, у лийубаң билән болған җәңдики ахирқи мәғлубийитидә дәрйадин өтүп қечишни рәт қилиду. у йеңилгән һаләттә өз вәтәндашлири ( җйаңдуң хәлқи) билән йүз көрүшүшкә номус қилған вә « виҗданим алдида хиҗилмән» дәп пәрйад қилған. бу хил әнәниви шан-шәрәп вә номус қаришиға чиң есиливелиш униң мәғлубийитини муқәррәрләштүргән болуп, һәм қарилиқ һәм қелинлиқ кәмчил болған қәһриманларниң чоқум йиқилидиғанлиқини дәлиллигән.
лйу баң (хән гавзу): қелин вә қара тәлиматиниң пишиваси
шйаң йүгә рошән селиштурма болғини — лйу баң (хән гавзу) қилин-қара тәлиматиниң алий пишиваси дәп мәдһийиләнгән. ли зуңву уни «тәңри әвәткән әвлийа» (天纵之圣) дәп қариған. униң мувәппәқийити қелинлиқ вә қарилиқни қил сиғмайдиған дәриҗидә қолланғанлиқидин кәлгән болуп, бу униңға әнәниви әхлақни бузуп ташлаш , барлиқ әдәп-әхлақ, номус-һайани бир чәткә қайрип қойуш имканийитини бәргән.
лйу баңниң қелинлиқи униңға һақарәтни қобул қилиш вә қайтуруш иқтидарини бәргән. шйаң йү уни биргә-бир елишишқа тәклип қилғанда лйу баң аддийла күлүп туруп рәт қилған. чүнки у әләм маһаритидә шийаң йүниң қолиға су қуйуп берәлмәйти. шуңа у күч билән әмәс, әқил билән елишишни әвзәл көргән. бу хил һақарәткә чидаш иқтидари униң устази җаң лйаң тәрипидин өгитилгән муһим дәрс болуп, җаң лйаңму бу қелинлиқни көврүк үстидә бири бәргән китабтин өгәнгән.
униң қарилиқи өзиниң зорийишиға йардәм қилған вә вәзирләрниң гипигә кирмәй хуңмин зийапитидә уни қойивәткән шийаң йүгә асийлиқ қилишта;униң аилә мунасивитидики рәһимсиз қилмишлирида; вә хән сулалисини қурғандин кийн өзиниң сәпдашлирини рәһмисизләрчә тазлишида толуқ намайан болған. шйаң йү тәһдит салғанда, лйу баң өз дадисини қийма-тахта үстигә қойушқа йол қойған, һәтта пишурулған гөшини тәң йейиш һәққидә чақчақ қилған. у йәнә чу (шйаң йүниң қошуни) армийәсиниң һоҗумида қуйруқини хада қилип қечип маңғанда йүк-тақни йениклитиш үчүн өз балилири шйавхуй вә лу йүәнни һарвидин иттирип чүшүрүвәткән. хән сулалиси қурулғандин кейин, униңға кичик кәнттә нәччә киши билән қозғилаң көтүргәндә әгәшкән сабиқ сәбдашлирини шундақла униңға җан тикип хизмәт қилип хитайни бирликкә кәлтүрүп бәргән нурғун төһпикар қурғучи шәхисләрни системилиқ тазилап, хән шин вә пең йүәләрни өлүм җазасиға һөкүм қилғанда, униң қарилиқи сийасий җәһәттә йуқири пәллигә йәткән. у өз қилмишини «қушлар түгигәндә оқйалар йиғивелиниду; тошқан өлгәндә ов ити пишуруп йейилиду» (鸟尽弓藏；兔死狗烹) дегән мақал билән ақлиған.
булардин сирит ли зуңву йәнә хитай тарихда өткән башқа нурғунлиған тарихи шәхисләрниң мувапиқийәт вә мәғлубийтини мана бу қара вә қелинлиқ тәлиматиниң пиринсиплири асасида анализ қилған. қиззиққучилар китабниң өзини тепип оқуп бақса болиду.
ли зуңвуниң « қелин вә қарилиқ тәлимати» ни йезиш сәвәби
« қелин вә қарилиқ тәлимати» ниң келип чиқиши дәсләптә кинайилик илһамдин башланған болсиму, кейинчә обйектип тарихий һәқиқәтни издәшкә айлинип, ахирида мукәммәл бир пәлсәпә системисиға қарап тәрәққий қилған. ли зуңву бу уқумни тунҗи қетим хитайдики әнәниви тарихий байанлар билән сийасий вәқәләрниң әмәлий нәтиҗилири оттурисидики зиддийәтләрни ойлишиш җәрйанида оттуриға қойған. у тарихий шәхсләрниң сийасий мувәппәқийәтлириниң, йәни гүллиниш вә һалакитиниң рәсмий тарихчилар вә данишмәнләр тәшәббус қилған әхлақий нәсиһәтләр билән зиддийәтлик икәнликини тонуп йәткән.
у хитай тарихини тәкшүрүш, тәһилил вә тәпәккур қилиш арқилиқ, тарихий қәһриманлар вә рәзил кишиләрниң мувәппәқийәт қазинишидики «сири» ни йәккүнлигән. униң йәкүничә, бу сир « йүзи қелин вә көңүли қара» (脸厚心黑) болушниң күч-қудритини игиләштин башқа нәрсә әмәс иди. 1912-йили, у бу «һекимәт» ни мәркәз қилған « қелин-қара нәзәрийәси » намлиқ әсириниң тунҗи нусхсини йезип чиққан. хитай хәлқиниң тунҗи нәшригә болған қизғин инкаси уни һәйран қалдурған вә ли зуңву хитайлардики бу әсәргә болған қиззиқишини писхологийә билән чоңқур мунасивити бар дәп қариған. бу тонуш униң йәнә 30 йил давамлишидиған илмий тәтқиқат сәпиригә атлинишиға түрткә болған. 1936-йили, у йиллардин буйан бу тема һәққидә йазған йазмилириниң бир қисмини йеңи көзқараш вә пикирлири билән бирләштүрүп, әдәбий хатирә шәклидә қайта рәтләп, чеңдудики «хуаши гезити» дә «қелин-қара дапшақнамә муһакимилири» (厚黑丛话) намлиқ мәхсус сәһипә ечип, қисимларға бөлүп елан қилған, кейин охшаш намда китаб болуп бесип чиқарған. ли зуңву китабниң мәзмунини писхологийә, иқтисад, сийасәт вә хәлқара мунасивәт қатарлиқ саһәләргичә кеңәйткән.
миллий бурч вә тәнқид
униң бу әсәрни йезиши вә узун йил бу идийә һәққидә тәтқиқат елип беришиға күчлүк түрткә болған амил болса хитай җәмийтигә болған күчлүк мәсулийәт туйғуси болуп, у өзиниң өзгичә тәпәккур усули билән فеодал җәмийәттики сийасий қараңғулуқ вә әмәлдарларниң чирикликини чоңқур паш қилған һәм қаттиқ тәнқидлигән. у өзиниң хитай тарихини чүшиниш усулини маркисиниң тарихни чүшиниш усули, йәни тарихи материйализим нәрәрийәси билән селиштурған вә бу һәқтә мундақ дегән:
— маркис тарихий материйализм қаришини иҗад қилған; мән болсам «қара-қелинлиқ тарих қариши»ни иҗад қилдим.
әгәр бу қараш билән «йигирмә төт тарих» ни оқуп чиқсақ, тарихтики мувәппәқийәт вә мәғлубийәт, гүллиниш вә заваллиқниң сәвәблири худди бәш қолдәк айдиң болиду; әгәр қилин-қара тарих қариши билән җәмийәтни көзәтсәк, худди қараңғулуққа панус тутқандәк, түрлүк ғәлитә һадисиләр вә әбҗәшликләрниң әсли қийапити толуқ намайан болиду… биз йәнә қилин-қара тарих қаришидин пайдилинип, дарвинниң «күчлүкләрниң һөкүмранлиқ риқабити» тоғрисидики қаришиға зәрбә берип, һәрбий күчкә қариғуларчә ишинидиғанларни нәзәрийәви мәвқәсидин мәһрум қилалаймиз.
ахирида, у бу билимни игиләшни хитайниң бирликкә келиши вә сиртқи тәһдитләрни йеңишиниң бирдинбир йоли дәп қарап, «йүзи қелин вә қара нийәт болуш арқилиқ вәтәнни қутқузуш (厚黑救国) идийәсини тәшәббус қилған.
китабниң тәсири
китаб 1912-йили тунҗи нәшр қилиниши биләнла зор тәсир қозғиған. «қилин-қара нәзәрийәси» тезла сичүән өлкиси бойичә тарқилип, омумлашқан аталғуға айланған. китабниң мувәппәқийити шуқәдәр күчлүк болғанки, бу китаб илим саһәси тәрипидин «хитай идийә тарихидики муһим бир абидә» шундақла «хитай мәдәнийәт саһәсидики бир зор мөҗизә» (中国文化界一大奇观) дәп тәсвирләнгән. аптор вә униң әсири бир-биридин айрилмас һалға кәлгән болуп, кишиләр «ли зуңву» билән «қилин-қара нәзәрийәси» ни худди «сакйамуни билән буддизм» ни йаки «куңзи билән куңзичилиқ» ни бағлиғандәк тәбиий һалда бир-биригә бағлайдиған болған.
шу сәвәбтин, ли зуңву «хитай мәдәнийитигә тәсир көрсәткән 20 чоң аҗайип талант игиси» ниң бири қатариға киргүзүлгән. лин йүтаң, лйаң шичйу, бо йаң, ли ав, нән хуәйҗин, җаң мосең, ли шиفең қатарлиқлар ли зуңвуниң идийәсини көп тәрәплимилик тәтқиқ қилған вә мулаһизә йүргүзгән болуп, улар ли зуңвуни хитай мәдәнийәт тарихида, болупму идийә тарихида муһим төһпә қошқан шәхс дәп қариған.
бу китаб йәнә миллий характердики илғар болмиған тәрәпләрни тәнқидләшкә мәркәзләшкән «сесиқ хитайлиқлар» (丑陋的中国人) қатарлиқ кейинки тәнқидий әсәрләрниң муқәддимиси дәп аталған. идийәви җәһәттә, ли зуңву өзиниң йадролуқ тәлимати болған «қилин-қара тарих қариши» ни әнәниви әхлақ вә пәлсәпигә қарши қойған. у өз әсириниң ваң йаңмиңниң « инсан тәбиитиниң туғма йахшилиқи (致良知) нәзәрийәси билән тәң орунда туридиғанлиқини вә униңға қарши пәлсәпәви күчкә игә икәнликини оттуриға қойған; әгәр ваң йаңмиң инсан тәбиитиниң туғма йахшилиқи тоғрисида тоғра сөзлигән болса, «қилин-қара нәзәрийәси» дунйави мувәппәқийәт үчүн зөрүр болған туғма қарилиқ (рәзиллик) тоғрисида охшашла тоғра һөкүм чиқарған дәп қариған. китаб зор сода мувәппәқийитигә еришкән болуп, 1980-йилларда тәйвән, шйаңгаң вә йапонийәдә қатарлиқ җайларда қайта-қайта бесилип, әң көп сетилған китаблар қатаридин орун алған вә униң идийәсиниң тәсирини үзлүксиз күчәйткән.
About the Author
