мәвлан тәңриқут 2025-08-07
исраилийәниң кишләр диққәт қилип кәтмәйдиған лекин толиму йеқин бир иттипақдиши бар, у болсиму әзәрбәйҗан. диққәт қилидиған болсақ, әзәрбәйҗанлиқларму асасән исраилийәни яман көрмәйду. ғәззәдики дәһшәтлик уруш ғәрб дөләтлириниму өз ичигә алған нурғун дөләтләрниң исраилийә билән болған мунасивитигә қайтидин қарап чиқишқа сәвәб боливатиду. әмма мусулманларни асас қилған әзәрбәйҗанда ундақ бир бишарәт йоқ. чүнки бу дөләт исраилийәниң әң мустәһкәм иттипақдашлиридин бири. лекин қандақ болуп бу икки дөләтниң достлиқи бу дәриҗигә йәтти?
1991-йили совет иттипақи пачиланғанда, исраилийә раюнда йеңи дост тепиш пурситини байқиди. секүләр һөкүмәт систимиси, мол тәбиий байлиқлири вә каспий деңизидики истратегийилик орни билән әзәрбәйҗан исраилийәниң көңүлдикидәк ширики болалайдиғанлиқи аян болди.
йәнә бир тәрәптин әзәрбәйҗан наһайити тезла исраилийәниң дүшмини иранға қарши истратигийлик шириккә айланди. дәсләптә икки тәрәпниң мунасивити тиҗарәт билән башланған болсиму , бу мунасивәт тизла чоңқурлишишқа қарап тәрәққий қилди. әң муһим сәвәб болса исраилийәниң енергийә бихәтәрлики. исраилийә% 96 нефтни сирттин импорт қилиду. гәрчә санлиқ мәлуматлар һәр даим очуқ ашкара болмисиму, әмма көргили болидиған санлиқ мәлуматлар әзәрбәйҗанниң 2016-йилдин башлап исраилийәни нефит билән тәминләйдиған алдинқи үч дөләтниң биригә айланған. бу нифитләр хәритидә көрситилгәндәк, нифит турба йоли арқилиқ әзәрбәйҗанниң пайтәхти бакудин чиқип, гирозийәниң тиблис, вә түркийәниң җәйһан раюнлиридин өтүп оттура деңизға келиду вә бу йәрдин парахутларға қачилинип исраилийәгә йитип бариду.
әмма ғәззәдики уруш бу тиҗарәт йолини мурәккәпләштүрди. түркийә ғәззәдики ишғал сәвәблик исраилийәни әйиблиди вә исраилийә билән болған барлиқ содини рәсмий чәклиди. бу сәвәбтин болса керәк 2025-йили 1-айдин башлап , әзәрбәйҗан таможна санлиқ мәлуматлири исраилийәгә нефит експортини көрсәтмәйдиған болған. әмма нифит тошуш тохтимиған.
бу һәргизму бир тәрәплик мунасивәт әмәс; әзәрбәйҗан нефит билән тәминләйду , исраилийә болса әзәрбәйҗанни дуняниң әң илғар қорал-ярақлири билән тәминләйду. 20 йилдин бери, әзәрбәйҗан исраилийәдин қорал ярақ сетивалидиған үчинчи чоң дөләт болуп кәлмәктә. икки тәрәпниң истратигийлик һәмкарлиқи әзәрбәйҗан-әрменийә арсидики нагорно-қарабағ урушида синақтин өткән вә муһим рол ойниған. 2016-йилдин 2023-йилғичә болған арилиқта исраилийә әзәрбәйҗан қораллириниң % 66 ни тәминләп кәлгән болуп булар урушта һалиқилиқ рол ойниған йәр йүзидин һаваға қоюп берилидиған башқурулидиған бомба, ракетамийот вә нәччә йүз камиказе дронларни өз ичигә алиду. әлвәттә түркийәму бу урушта байрақдар -2 намлиқ дронлири билән һалиқилиқ рол ойниди.
буниңдин сирт икки тәрәп достлуқи техиму кәң гио-политиклиқ пайдиға қарап тәрәққий қилған вә қилмақта. әзәрбәйҗан исраилийә арқилиқ америка билән болған иқтисадий һәмкарлиқни чоңқурлаштурушини үмид қилиду. исраилийә болса иқтисадий тәсирини әзәрбәйҗандин һалқип өтүп, хам әшя мол болған оттура асияниң башқа районлириға кеңәйтишни нишан қилмақта. һәр иккси әтрапида достанә болмиған дөләтләр болған җуғрапийәгә җайлашқан вә буму икки дөләтниң бир-биригә ишәнчлик дост болишиниң бир сәвәби болуп қалған. мәсилән әзәрбәйҗан шималда вә җәнупта росийә вә ирандин ибарәт икки рәқиб чоң дөләтниң қисқичи арисида. шуңа исраилийә әзәрбәйҗан үчүн русийә вә иранниң рәқиблири болған америка вә яврупа дөләтлиринң тәсир күчини раюнға башлап кириштә муһим тонуштурғучилиқ ролини ойнайду.
бу икки дөләт оттурсдики мунасивәт дөләт мәнпәтниң һәммидин үстүн турдиғанлиқиниң әң ярқин намайәндилириниң биридур. йәнә бир тәрәптин әзәрбәйҗан түркийә биләнму интайин йеқин болупла қалмай, хитай вә русийә шундақла америка вә яврупадин ибарәт бир-биригә рәқип күчләр биләнму йеқин өтиду. бу 1991- йили соғуқ мунасивәтләр урушиниң ахирлишиши вә 2008-йилидин башлап американиң мутләқ һегемонясиниң аҗизлишшқа қарап йүзләнгәнликидин ибарәт хәлқаралиқ сиясий муһит кәлтүрүп чиқарған көп тәрәплик ташқи сиясәт (multi-vector foreign policy) әндизисиниңму типик мисалидур. әзәрбәйҗан вә қазақистан бу хил ташқи сиясәтни әң мувапиқийәтлик елип маңған дөләтләрниң өрники болуп кийн бу һәқтә тәпсилий тохтилимиз.
About the Author
